سیاست امنیتی تابع رقابت سیاسی نشود

 اغلب این افراد در برابر هزینه‌های احتمالی ساخت سلاح هسته‌ای می‌گویند که ما در دو جنگ اخیر هزینه‌های لازم را پرداخته‌ایم و چه هزینه‌ای باقی مانده است؟ تقریبا تمام کسانی که از این ایده دفاع می‌کنند، روی لزوم بازدارندگی تاکید دارند و معتقدند که برخورداری ایران از سلاح هسته‌ای به بازدارندگی قطعی منجر خواهد شد. در بین کسانی که در این ردیف قرار می‌گیرند، سیدمحمود نبویان هم قرار گرفته است، اما او کسی است که قبل از این چرخش، از عدم ساخت با الزام ساخت بمب هسته‌ای در گفت‌و‌گو با خبرگزاری دانشجو بهترین و محکم‌ترین دلایل را در توضیح بی‌نیازی کشور به بمب هسته‌ای اقامه کرده بود. سیدمحمود نبویان در این گفت‌و‌گو با صراحت گفته است که رفتن سراغ بمب هسته‌ای اجماع جهانی علیه ما ایجاد می‌کند. خبرنگار می‌گوید: خیلی‌ها از خروج از NPT حرف می‌زنند. نبویان با صراحت می‌گوید: خروج از NPT یعنی ساختن بمب. بعد می‌گوید: البته می‌توانیم بگوییم که ما خارج می‌شویم، اما بمب هم نمی‌سازیم. بعد توضیح می‌دهد: ما که خارج می‌شویم، یک چیز است، بازتاب بین المللی آن [چیز دیگر]. بعد ادامه می‌دهد: اول بگو چرا بمب نمی‌سازی؟ و خودش پاسخ می‌دهد: بمب هسته‌ای بازدارندگی ندارد. او تاکید می‌کند: ملت ایران در جنگ دوازده روزه به دو کشور دارنده بمب هسته‌ای حمله کرد. اوکراین به روسیه حمله کرد. چرا بازدارندگی ندارد؟ پاکستان به هند حمله کرد، هند به پاکستان حمله کرد... بازدارندگی ندارد. تقریبا روز دوم اتحادیه اوپا بیانیه داد و از اسراییل دفاع کرد. آژانس گزارش داده که ذخایر اورانیوم افزایش داشته و افزایش اورانیوم یعنی ایران می‌خواهد بمب بسازد. او تاکید می‌کند که درست است که آنها با و بدون بهانه به ما حمله می‌کنند، اما نباید به آنها بهانه داد، برای همین نباید بگوییم که دنبال بمب می‌رویم. او در ادامه به حکمت رهبر شهید اشاره و تاکید می‌کند که نباید اجماع جهانی علیه خود ایجاد کنیم. 

چرخش تند در موضع

در اینکه چرا چهره‌ای مانند نبویان که در بین تندرو‌ها از مقبولیت بالایی برخوردار است، چنین چرخش تندی را در طول چند ماه تجربه کرده، باید منتظر توضیح خود او بود، به این دلیل که ارزیابی سخنان او به سادگی ممکن نیست و ما معیار روشن و محکمی در دست نداریم. مسئله این است که وقتی یک چهره سیاسی در جایگاه نایب‌رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، در فاصله‌ای نه‌چندان طولانی دو استدلال متضاد درباره یک موضوع حیاتی را مطرح می‌کند، رسیدن به معیاری که بتوان سخنان او را از دو سوی متنافر ارزیابی کرد آسان نیست. با همه اینها گفتن اینکه هزینه‌های این کار را پرداخته‌ایم و اکنون زمان ساخت سلاح است، مساله‌ای نیست که بتوان آن را با چند توییت حل و فصل کرد. نبویان در یکی از اظهار نظر‌های خود در توییتر نوشته است: «در جمع مردم شریف قم درخواست مجوز ساخت بمب اتم از مقام معظم رهبری را مطرح کردم که با تکبیر و تایید مردم مبعوث شده همراه شد». چرا ارزیابی سخنان نبویان دشوار است؟ به این دلیل که ما شاهد پیوند خوردن سه موضوع مهم هستیم؛ تغییر محاسبات امنیتی، رقابت‌های سیاسی داخلی و مسئولیت یک سیاستمدار در قبال افکار عمومی. نبویان در آبان ۱۴۰۳ خواستار تجهیز ایران به سلاح‌هایی شده بود که آمریکا و اسرائیل در اختیار دارند. همچنین در سخنرانی سال ۱۳۹۲، به‌رغم اینکه گفته بود ایران به دنبال بمب نیست، دستیابی به آن را برای متوقف کردن اسرائیل ضروری خوانده بود. اینها نشان می‌دهد که نبویان در طول زمان مواضع مختلف، متفاوت و گاه حتی متضاد اتخاذ کرده است. سخن گفتن از تغییر دکترین دفاعی کشور در ذیل منافع ملی تعریف می‌شود و روشن است که تغییر و تحول در این زمینه با سازوکاری گره خورده که بسیار فراتر از محدوده وظایف نمایندگی است. از سوی دیگر بسیار منطقی است که یک نماینده برای اینکه همچنان رای‌دهندگان به خود را راضی نگه‌دارد تا در دوره‌های بعد هم او را حمایت کنند، می‌تواند با لایه‌های مختلف رای‌دهندگان به خود گفت‌و‌گو داشته باشد. در بین کسانی که به نبویان رای داده‌اند، احتمالا افرادی با چنین نگاهی وجود داشته که او صلاح دانسته به دیدگاه آنها اشاره کند. بعنی نبویان مانند هر سیاستمدار دیگری در میدانی قرار دارد که رقابت‌های سیاسی و جناحی متغیری تعیین کننده محسوب می‌شود. با همه اینها باید توجه داشت که وقتی سیاستمداران در موضوعی به اهمیت سلاح هسته‌ای، استدلال‌های خود را به سرعت تغییر می‌دهند، چه چیزی مانع تبدیل سیاست امنیتی کشور به تابعی از رقابت‌های سیاسی و جریانی خواهد شد؟ 

تعمیق شکاف

ایران از مدت‌ها قبل و بعد از جنگ ۱۲ روزه به صراحت اعلام کرده است که اجازه بازرسی از تاسیسات خود را نخواهد داد تا پروتکل لازم در این زمینه تهیه شود؛ بنابراین آنچه که رویترز به نقل از آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای نوشته، حرف جدید نبوده است. رویترز نوشته: «هیچ اطلاعاتی از ایران درباره وضعیت تاسیسات و مواد هسته‌ای این کشور دریافت نکرده‌ایم. بسیار ضروری است که بدون تاخیر بیشتر فعالیت‌های راستی‌آزمایی خود را در ایران انجام دهیم». با اینکه حرف جدید زده نشده، اما نبویان واکنش نشان داده و با بازنشر همین خبر نوشته است: «خروج از NPT و قطع دسترسی کامل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به مراکز هسته‌ای کشور، پاسخی مناسب به وقاحت و زیاده‌خواهی جدید آن نهاد بین‌المللی خواهد بود». سخن نبویان و دیگر چهره‌های هم‌سطح او که از مقبولیت کافی در بین تندرو‌ها برخوردارند، از سطح یک ابراز نظر فراتر می‌رود و اگر جنبه‌های حاکمیتی در نظر گرفته نشود، به تعمیق شکاف بین جریان‌های سیاسی منجر خواهد شد.