چالشی تازه برای سفرهای بین شهری
صف کم‌کم درازتر می‌شود و سردرگمی، جمع را فرامی‌گیرد. به راستی چطور می‌توان از این موقعیت خارج شد، اگر بنزین وجود نداشته باشد؟ یکی از دکه‌دارهای همان حوالی می‌گوید: حدود پنج کیلومتر جلوتر، می‌توانی بنزین از بازار آزاد تهیه کنی. ناگهان چند ماشین با شنیدن این خبر به شتاب حرکت می‌کنند. دقیقا پنج کیلومتر جلوتر فردی بشکه خالی را به علامت بنزین برچوبی آویزان کرده است. او هر بیست لیتر بنزین را دو میلیون تومان می‌فروشد؛ ده برابر قیمت بنزین آزاد دولتی در جایگاه‌ها. در این تردید نیست که دولت در تهیه بنزین دچار مشکل بوده و کشور با ناترازی دست و پنجه نرم می‌کند، اما آیا برداشتن کارت‌های سوخت جایگاه‌ها تنها راه غلبه بر مشکل ناترازی است؟ معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان مدیریت انرژی، در یک گفت‌وگو با تأکید بر مشکلات تأمین بنزین در کشور گفته است: «واقعاً مشکل تأمین داریم.» او از مردم خواست که قبل از سفر بنزین مورد نیاز خود را ذخیره کنند و روی کارت‌های سوخت جایگاه‌ها حساب نکنند. سقاب اصفهانی با بیان اینکه سهمیه اول بنزین تا سه ماه قابلیت ذخیره‌سازی دارد، گفت مردم می‌توانند با استفاده از سهمیه موجود در کارت سوخت خود به نقاط مختلف کشور سفر کنند، اما باید بنزین موردنیاز برای مسیر رفت‌وبرگشت را از پیش محاسبه کنند. وی تأکید کرد که مردم دیگر نمی‌توانند در میانه سفر تصمیم بگیرند در جایی توقف اضافه داشته باشند و مجبورند طبق برنامه‌ای که از سه ماه قبل ریخته‌اند حرکت کنند. آنچه که در کرمان به تهران برای راوی این ماجرا اتفاق افتاد، خروج از برنامه‌ریزی نبود، سفر ناگهان و به دلیل رسیدگی به بیماری مادر راوی بود که آنجا می‌بایست مادر را برای درمان به چند دکتر و بیمارستان ببرد و سهمیه بنزین مصرف شد. راوی بدون اینکه بدانه چه اتفاقی در راه خواهد افتاد با مادر بیمارش به سمت تهران حرکت می‌کند و در راه گرفتار می‌شود.
برو برنامه‌ریزی کن!
سقاب اصفهانی به روشنی می‌گوید که از این پس سفرکردن به یکی از فعالیت‌هایی تبدیل می‌شود که شهروندان باید برای آن از مدت‌ها قبل برنامه‌ریزی کنند؛ نه فقط برای انتخاب مقصد و رزرو محل اقامت، بلکه حتی برای تأمین بنزین مورد نیاز در طول مسیر. توصیه سقاب به مردم برای ذخیره‌کردن سهمیه بنزین و اظهارات مربوط به جمع‌آوری کارت‌های آزاد جایگاه‌ها، پرسش‌های جدی درباره پیامدهای این تصمیم ایجاد کرده است. آیا می‌توان کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها را جمع‌آوری کرد و در عین حال انتظار داشت رفت‌وآمد و سفرهای بین‌شهری مردم بدون مشکل ادامه پیدا کند؟ کارت آزاد جایگاه‌ها صرفاً ابزاری برای سوخت‌گیری نیست؛ این کارت‌ها امکان جایگزین در شرایطی هستند که کارت شخصی در دسترس نیست، سهمیه خودرو به پایان رسیده یا راننده به دلایلی ناچار به سوخت‌گیری خارج از برنامه شده است. حذف این امکان، بدون پیش‌بینی راهکارهای جایگزین، به معنای انتقال بخشی از مشکلات مدیریت سوخت به زندگی روزمره مردم خواهد بود. البته دولت برای این تصمیم استدلال‌هایی دارد. افزایش استفاده از کارت‌های آزاد، دشواری نظارت بر مصرف و احتمال سوءاستفاده و قاچاق سوخت از جمله دلایلی است که برای محدودکردن آنها مطرح می‌شود. این اهداف قابل دفاع‌اند، اما پرسش اصلی آن است که آیا برای اجرای این سیاست، شرایط واقعی زندگی مردم نیز در نظر گرفته شده است؟
پیش‌بینی دشوار
خانواده‌ای چهار نفره که از مدت‌ها قبل برای سفری خانوادگی برنامه‌ریزی کرده، با اصرار بچه‌ها تصمیم می‌گیرد مقصد خود را تغییر دهد یا یک روز بیشتر در شهر دیگری بماند. صرف نظر از اصرار بچه‌ها، ممکن است بسته‌شدن جاده، شرایط آب‌وهوایی یا یک اتفاق پیش‌بینی نشده مانند بیماری یا مصدومیت، برنامه اولیه سفر را تغییر دهد. اگر سهمیه پیش‌بینی‌شده به پایان برسد، این خانواده چگونه باید سوخت مورد نیاز خود را تأمین کند؟ آیا باید به دنبال معدود جایگاه‌هایی بگردد که هنوز کارت اضطراری دارند؟ آیا باید سفر را نیمه‌تمام بگذارد؟ یا از ابتدا باید تمام احتمالات را محاسبه می‌کرد تا مبادا در طول مسیر با مشکل مواجه شود؟ اصلا می‌توان همه احتمالات را حساب کرد؟ مسئله دقیقاً همین‌جاست. سفرهای ناگهانی، مأموریت‌های کاری، مراجعه‌های درمانی و تغییر مقصد، بخشی از زندگی طبیعی مردم هستند. نمی‌توان انتظار داشت همه شهروندان پیش از حرکت، تمام جزئیات و احتمالات سفر را محاسبه کنند و سپس هیچ تغییری در برنامه خود ندهند. برنامه‌ریزی برای سفر منطقی است، اما تبدیل آن به شرط دسترسی به سوخت، تحمیل محدودیتی غیرضروری به زندگی مردم خواهد بود.
افزایش مصرف سوخت
مشکل به مسافران تفریحی نیز محدود نمی‌شود. رانندگان تاکسی‌های اینترنتی، خودروهای باری سبک و افرادی که وسیله نقلیه ابزار کار آنهاست، الگوی مصرف متفاوتی دارند. کسی که هر روز برای تأمین معاش مسافت زیادی را طی می‌کند، چگونه می‌تواند سهمیه خود را برای سفر احتمالی آینده ذخیره کند؟ آیا در محاسبات دولت تفاوت میان مصرف‌کننده‌ای که خودرو را صرفاً برای تفریح استفاده می‌کند و فردی که معاش او به رفت‌وآمد روزانه وابسته است، دیده شده است؟ از سوی دیگر، جمع‌آوری کارت‌های آزاد می‌تواند در روزهای پرتردد به ازدحام در جایگاه‌های باقی‌مانده منجر شود. اگر رانندگان برای یافتن جایگاهی که هنوز امکان سوخت‌گیری اضطراری دارد ناچار به طی مسیرهای اضافی شوند، نه‌تنها وقت و انرژی آنها تلف می‌شود، بلکه ممکن است مصرف بنزین نیز افزایش پیدا کند. به این ترتیب، سیاستی که با هدف مدیریت مصرف اجرا شده، در صورت فقدان زیرساخت جایگزین می‌تواند پیامدهایی برخلاف هدف اولیه خود داشته باشد. مسئله خودروهایی که کارت سوخت آنها مفقود یا خراب شده نیز همچنان مطرح است. آیا قرار است این افراد تا زمان صدور کارت جدید از امکان سوخت‌گیری محروم شوند؟ اگر سازوکار جایگزینی وجود دارد، آیا دسترسی به آن فوری و بدون تشریفات پیچیده خواهد بود؟ نمی‌توان شهروند را به دلیل یک مشکل اداری یا اتفاقی ساده، در موقعیتی قرار داد که برای دریافت بنزین مورد نیاز خود با دشواری مواجه شود.
پول به‌جای کارت سوخت
برخی از راهکارهایی مانند استفاده از کارت بانکی و دریافت رمز یا توکن برای سوخت‌گیری اضطراری سخن گفته‌اند. همچنین بر ضرورت تعیین جایگاه‌های مشخص برای تأمین سوخت خودروهای عبوری و غیربومی تأکید شده است. اما اعلام چنین راهکارهایی به معنای حل مسئله نیست. باید روشن شود این جایگاه‌ها در چه تعداد و در کدام مسیرها فعال خواهند بود، چه ظرفیتی دارند و شهروند چگونه می‌تواند در شرایط اضطراری به آنها دسترسی پیدا کند. اگر راننده در جاده ناچار باشد برای یافتن جایگاه مجهز به سوخت‌گیری اضطراری وقت بگذارد، نمی‌توان ادعا کرد مشکل دسترسی به سوخت برطرف شده است. مرد میانسالی که قبلا در صف بنزین در جایگاه کرمان به تهران با او هم‌صحبت شده بودم، در یک استراحتگاه ماشین خود را متوقف می‌کند. به سوی او می‌روم و می‌پرسم چطور بنزین پیدا کردی؟ او می‌گوید: با چرک کف دست. او در جایگاه بعدی یکراست سراغ مسئول جایگاه رفته و چند برابر قیمت بنزین پیشنهاد داده است.
انتقال ناترازی به مردم
نکته مهم‌تر آن است که دولت نباید محدودیت‌های ناشی از دشواری تأمین بنزین را صرفاً با تغییر رفتار مصرف‌کننده جبران کند. وقتی از مردم خواسته می‌شود سهمیه خود را ذخیره کنند و میزان بنزین مورد نیاز سفر را از قبل محاسبه کنند، بخشی از مسئولیت مدیریت کمبود به شهروندان منتقل می‌شود؛ آن هم بدون توجه کافی به تفاوت شرایط اقتصادی، شغلی و زندگی آنها. مبارزه با قاچاق سوخت و جلوگیری از سوءاستفاده از کارت‌های آزاد ضروری است، اما برای تحقق این اهداف راه‌های دیگری نیز وجود دارد؛ از تقویت نظارت بر تراکنش‌ها و مدیریت هوشمند کارت‌های اضطراری گرفته تا کنترل دقیق‌تر مصرف خارج از سهمیه. حذف یک امکان عمومی، بدون فراهم‌کردن جایگزینی مطمئن و فراگیر، بیشتر به پاک‌کردن صورت مسئله شباهت دارد تا حل آن. هیچ‌کس مخالف برنامه‌ریزی برای مصرف بنزین نیست، اما نمی‌توان تمام اتفاقات زندگی را از پیش پیش‌بینی کرد. مردم برای سفرکردن به مجوز برنامه‌ریزی دولتی نیاز ندارند. مدیریت مصرف سوخت نباید به مدیریت زندگی مردم از پشت میزهای اداری تبدیل شود.
