تلاش اروپا برای سهم خواهی در پرونده ایران
در این خصوص به گفت‌و‌گو با مرتضی مکی، کارشناس مسائل بین‌الملل پرداختیم که به این شرح است:
*چرا پس از انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا، شاهد دور تند دیپلماسی در قبال پرونده تهران و واشنگتن هستیم؟
پس از انتخابات آمریکا و شکست سنگینی که جمهوری‌خواهان متحمل شدند و کرسی‌های متعددی را در ایالت‌هایی از دست دادند که حتی برای حدود یک قرن در اختیار جمهوری‌خواهان بود، شاهد شکل‌گیری تحرکات و رایزنی‌های سیاسی در سطح منطقه و در سطوح مختلف میان آمریکا و ایران هستیم. قطر و اکنون پاکستان و حتی عمان به‌عنوان میانجی، این روند را در پیش گرفته‌اند و چین نیز، البته با احتیاط و ملاحظات خاص خود، تلاش کرده است با سرعت عمل بیشتری وارد میدان شود و با اعزام نماینده به منطقه، نقش جدی‌تری نسبت به گذشته در میانجیگری میان ایران و آمریکا و نزدیک کردن دو طرف به چارچوب توافق ایفا کند. هرچند درباره محتوای این تحرکات و طرح‌هایی که گفته می‌شود ممکن است در نتیجه انعطاف ایران یا آمریکا مطرح شده باشند، بحث‌هایی وجود دارد، اما شواهد نشان می‌دهد که آمریکایی‌ها همچنان ملاحظات خود را درباره دستیابی به توافق با ایران حفظ کرده‌اند. اولویت آنها این است که پیش از هر چیز، درباره برنامه هسته‌ای ایران به توافقی دست پیدا کنند و در عین حال، اهرم محاصره و تحریم اقتصادی را به‌عنوان ابزار فشار حفظ کنند. در مقابل، جمهوری اسلامی ایران نیز از طریق اظهارات صریح مقامات مختلف، به‌ویژه دبیر شورای عالی امنیت ملی، همچنان بر هفت شرط ایران پیش از هرگونه توافق تأکید کرده است. این مسئله نشان می‌دهد که تحرکات جاری، برخلاف آنچه در محافل سیاسی و رسانه‌ای مطرح می‌شود، هنوز گام مؤثری در جهت نزدیک شدن به چارچوب توافق محسوب نمی‌شوند.
*نشست پاریس را چگونه باید ارزیابی کرد؟ آیا اروپایی‌ها می‌توانند گره‌گشا باشند؟
سفر مقامات بلندپایه قطر و عربستان به پاریس و دیدار آنها با مقام‌های اروپایی، به برجسته‌تر شدن این تحولات منجر شده است. شاید اظهارات مطرح‌شده در این نشست‌ها تا حدودی بتواند محتوای مذاکرات را روشن کند. وزیر خارجه آلمان اعلام کرده است که ایران نباید هیچ‌گونه فرایند غنی‌سازی داشته باشد. اروپایی‌ها تاکنون در برابر هرگونه حمایت از تجاوز به ایران، یا سکوت کرده‌اند یا مواضعی در مخالفت با آن اتخاذ کرده‌اند. بااین‌حال، پیامد‌های اقتصادی و سیاسی تجاوز آمریکا به ایران در داخل اروپا، از جمله افزایش قیمت فرآورده‌های انرژی و شکل‌گیری موجی از اعتراضات گسترده در کشور‌های اروپایی، موجب شده است که فرانسه، به‌عنوان یکی از کانون‌های این اعتراضات، با صراحت بیشتری با هرگونه حمله به ایران مخالفت کند. با وجود این، دیدگاه فرانسه همچنان در این زمینه با مواضع آمریکا همسو است؛ به این معنا که اروپایی‌ها نیز معتقدند در هرگونه توافقی باید مانع از ادامه فرایند غنی‌سازی در ایران شوند. به نظر می‌رسد ورود اروپایی‌ها در این مقطع با هدف ایفای نقش فعال‌تر در پرونده اصلی ایران صورت گرفته باشد، اما این ورود بسیار دیرهنگام است. اروپا نه از اعتبار لازم برخوردار است و نه ضمانت اجرایی کافی دارد که بتواند در روند توافق میان ایران و آمریکا نقش مؤثری ایفا کند. سفر مقامات قطری و عربستانی نیز شاید با این هدف صورت گرفته باشد که وزن فشار‌های سیاسی بر ایران را افزایش دهند و این کشور را به انعطاف بیشتر در روند دستیابی به توافق با آمریکا وادار کنند. بااین‌حال، به نظر نمی‌رسد نشستی که میان مقامات ارشد قطر و عربستان با نمایندگان کشور‌های انگلیس، فرانسه و آلمان برگزار شده، خروجی محسوسی در زمینه جهت‌دهی به تحرکات سیاسی یا نزدیک کردن طرفین به چارچوب توافقی میان ایران و آمریکا داشته باشد. دلیل این مسئله نیز روشن است؛ اروپا در موضوع اوکراین، که مستقیماً با حوزه امنیت ملی این کشور‌ها ارتباط دارد، طی چند سال گذشته نتوانسته است در برابر سیاست‌های یک‌جانبه آمریکا گام مؤثری بردارد. بنابراین، بعید به نظر می‌رسد که اکنون، به‌ویژه در پرونده ایران، بتواند نقش مستقلی برای خود تعریف کند و گام مؤثری به جلو بردارد. اروپایی‌ها با همسویی و همراهی با آمریکا در جهت فعال‌سازی سازوکار اسنپ‌بک و اعمال فشار‌های سیاسی و اقتصادی علیه ایران، عملاً پل‌های ارتباط سیاسی خود با ایران را تخریب کرده‌اند. در نتیجه، دیگر جایگاه لازم را در عرصه منطقه‌ای و حتی بین‌المللی ندارند تا بتوانند نقش مؤثری در این زمینه ایفا کنند.
*اما مسأله مهم این است که این تحرکات سیاسی، با توجه به افزایش تنش‌ها در تنگه هرمز، تا چه اندازه می‌تواند سایه جنگ را از منطقه دور کند؟
به هر حال، با توجه به نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره، هرگونه اقدامی که جمهوری‌خواهان در حمایت از ترامپ برای تجاوز مجدد به ایران انجام دهند، قطعاً می‌تواند فاصله آنها را با افکار عمومی افزایش دهد و شانس انتخاباتی‌شان را در انتخابات آینده بیش از پیش به مخاطره بیندازد. بااین‌حال، همچنان شاهد تناقض‌گویی‌های زیادی درباره احتمال حمله به ایران هستیم. هرچند در مجموع، وزن مواضع مخالف حمله در میان این اظهارات متناقض سنگین‌تر شده است. تلاش می‌شود این‌گونه نشان داده شود که آمریکا همچنان به گفت‌و‌گو و مذاکره پایبند است و صلح را بر جنگ ترجیح می‌دهد. نگاه اروپایی‌ها همچنان نگاهی از موضع برتری و از بالا به پایین است؛ نه نگاهی بی‌طرفانه و مبتنی بر ایجاد توازن. در مقطعی که اروپایی‌ها تلاش می‌کردند در پرونده هسته‌ای ایران و روابط میان ایران و آمریکا نقش میانجی و بی‌طرف را ایفا کنند، نتوانستند در برابر ترامپ بایستند. تا زمانی که چنین نگاهی بر سیاست اروپایی‌ها حاکم باشد، آنها عملاً نمی‌توانند نقش مثبتی در روند تحرکات سیاسی برای پایان دادن به تنش‌ها یا مدیریت بحران منطقه ایفا کنند.
