وَشت؛ شعرِ غیاب و بازسازی/از پنهان شدن واژه تا آفرینش معنا
وقتی کلمات همه‌چیز را نمی‌گویند ما عادت کرده‌ایم کلمات را همان‌طور بخوانیم که نوشته شده‌اند. واژه‌ای را می‌بینیم، معنایش را به یاد می‌آوریم و از کنار آن می‌گذریم. اما اگر بخشی از یک کلمه نوشته نشده باشد، اگر تصویری جای یک حرف را بگیرد یا اگر فاصله‌ای میان حروف ایجاد شود که ما را به خوانشی متفاوت دعوت کند، چه اتفاقی می‌افتد؟ در چنین لحظه‌ای، خواندن دیگر فقط به معنای دریافت کلمات نیست؛ به فرایندی برای کشف معنا تبدیل می‌شود. مخاطب مکث می‌کند، دوباره نگاه می‌کند، نشانه‌ها را کنار هم می‌گذارد و می‌کوشد چیزی را که در نگاه نخست آشکار نیست، پیدا کند. گاهی یک واژه را کامل می‌کند، گاهی به معنایی تازه می‌رسد و گاهی ارتباطی را کشف می‌کند که بدون توجه به شکل نوشتار یا حضور تصویر، امکان درک آن وجود نداشت.
«وَشت» بر پایه‌ی چنین رابطه‌ای میان زبان و مخاطب شکل می‌گیرد؛ رابطه‌ای که در آن، بخشی از آنچه باید خوانده شود، ممکن است به شکل معمول نوشته نشده باشد، اما نشانه‌های لازم برای کشف آن در ساختار شعر باقی بمانند. در این شیوه، شاعر تنها با کلماتی که می‌نویسد کار نمی‌کند؛ بلکه به آنچه نمی‌نویسد، نحوه‌ی قرار گرفتن واژه‌ها و ارتباط میان نوشته و تصویر نیز توجه دارد.
وَشت می‌کوشد امکان دیگری برای شعر ایجاد کند؛ امکانی که در آن، شکل نوشتن نیز در ساختن معنا نقش داشته باشد و مخاطب با مشارکت در فرایند کشف، به بخشی از تجربه‌ی آفرینش شعر تبدیل شود.
تعریف رسمی وَشت:
وَشت، شیوه‌ای مستقل در شعر است که معنا را از طریق رابطه‌ی میان زبان، غیاب، تصویر و دگرگونی نوشتار شکل می‌دهد. در این شیوه، ممکن است بخشی از یک واژه حذف شود، شکل معمول آن تغییر کند، حروف از جایگاه طبیعی خود فاصله بگیرند یا تصویری در ساختار نوشتار قرار گیرد و بخشی از زبان را بازنمایی کند. بااین‌حال، آنچه از شکل معمول نوشتاری فاصله گرفته است، لزوماً از ساختار شعر حذف نمی‌شود؛ بلکه امکان کشف و بازسازی آن از طریق ارتباط میان عناصر اثر باقی می‌ماند.
مخاطب با دیدن نشانه‌ها، خواندن واژه‌ها و ارتباط دادن آن‌ها به یکدیگر، در شکل‌گیری معنا مشارکت می‌کند.
در وَشت، تصویر و شکل نوشتار صرفاً برای زیباتر کردن صفحه به کار نمی‌روند؛ بلکه زمانی اهمیت دارند که بتوانند در خواندن زبان، بازسازی واژه یا ایجاد معنایی تازه نقش داشته باشند.
بنابراین، وَشت را نمی‌توان تنها به حذف حروف، شکستن کلمات یا ترکیب تصویر و نوشته محدود کرد. هویت آن در رابطه‌ای شکل می‌گیرد که میان بخش آشکار زبان، بخش غایب یا دگرگون‌شده و فرایند بازسازی معنا برقرار می‌شود.
تعریف کوتاه وَشت:
وَشت، شعری است که در آن، بخشی از زبان ممکن است از شکل معمول نوشتاری خود فاصله بگیرد، اما امکان کشف و بازسازی آن در ساختار اثر باقی می‌ماند؛ فرایندی که طی آن، مخاطب با پیوند دادن نوشتار، تصویر و غیاب، در آفرینش معنا مشارکت می‌کند.
اصول اصلی وَشت:
برای آنکه وَشت به‌عنوان یک شیوه‌ی شعری قابل‌شناسایی و بررسی باشد، لازم است اصول آن روشن و از یکدیگر تفکیک شوند. بر اساس تعریف ارائه‌شده، می‌توان اصول اولیه‌ی آن را چنین صورت‌بندی کرد:
- اصل نخست: غیاب معنادار
بخشی از زبان ممکن است از شکل معمول نوشتاری خود فاصله بگیرد، اما این فاصله باید در ساختار اثر قابل‌تشخیص باشد.
- اصل دوم: امکان بازسازی
شعر باید نشانه‌هایی در اختیار مخاطب قرار دهد که بتواند از طریق آن‌ها بخشی از واژه یا معنای اثر را بازسازی کند.
- اصل سوم: نقش ساختاری تصویر و نوشتار
تصویر، فاصله و دگرگونی حروف نباید صرفاً تزئینی باشند؛ بلکه باید در خواندن زبان یا تولید معنا نقش داشته باشند.
- اصل چهارم: ارتباط میان اجزای اثر
بخش‌های مختلف شعر باید به‌گونه‌ای با یکدیگر ارتباط داشته باشند که فرایند کشف معنا بر پایه‌ی ساختار اثر امکان‌پذیر شود.
- اصل پنجم: مشارکت مخاطب
مخاطب در فرایند خواندن، با تشخیص نشانه‌ها و برقراری ارتباط میان آن‌ها، در شکل‌گیری معنا مشارکت می‌کند.
این اصول، چارچوبی اولیه برای شناخت وَشت فراهم می‌کنند. برای تبدیل آن‌ها به قواعد نهایی، لازم است نمونه‌های واقعی آثار بررسی شوند تا مشخص شود هر اصل چگونه در عمل اجرا می‌شود و آیا به معیارهای دقیق‌تری نیاز دارد یا خیر.
هویت وَشت در یک تصویر خاص، یک نوع صفحه‌آرایی یا یک شیوه‌ی مشخص برای شکستن واژه‌ها خلاصه نمی‌شود. آنچه اهمیت دارد، رابطه‌ای است که میان بخش آشکار زبان، بخش غایب یا دگرگون‌شده و فرایند بازسازی معنا برقرار می‌شود.وَشت، شعرِ زبانی است که بخشی از آن آشکار نیست، اما امکان کشف و بازسازی‌اش در ساختار شعر باقی مانده است. زیرا گاهی آنچه نوشته نشده، پایان معنا نیست؛ آغاز کشف آن است.
