کدام خدمات هوش مصنوعی برای ایرانی‌ها محدود شد/ معرفی جایگزین‌ها
به گزارش آرمان ملی آنلاین؛ با این حال، توزیع جهانی دسترسی به این فناوری از الگوی یکسانی پیروی نمی‌کند و کاربران برخی کشورها، از جمله ایران، به دلیل تحریم‌های غرب با محدودیت‌های جغرافیایی و تجاری در استفاده از خدمات شرکت‌های پیشرو مواجه هستند. این محدودیت‌ها علاوه بر دسترسی عمومی به ابزارهای هوش مصنوعی، امکان بهره‌برداری از زیرساخت‌های توسعه و رابط‌های برنامه‌نویسی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهند.
بررسی سیاست‌های رسمی شرکت‌های فناوری بزرگ آمریکا، نشان می‌دهد ایران در فهرست کشورهای پشتیبانی‌شده برخی از ارائه‌دهنده‌های اصلی سرویس هوش مصنوعی قرار ندارد. این وضعیت در بستر تحریم‌های اقتصادی آمریکا، مقررات کنترل صادرات و سیاست‌های مدیریت ریسک شرکت‌ها شکل گرفته است.
با وجود امکان دسترسی عملی برخی کاربران مستقر در ایران به چت‌جی‌پی‌تی، جمهوری اسلامی ایران همچنان در فهرست رسمی مناطق پشتیبانی‌شده اوپن‌ای‌آی قرار ندارد و مطابق سیاست‌های اعلامی شرکت، استفاده از خدمات در مناطق خارج از این فهرست می‌تواند با خطر تعلیق یا مسدودسازی حساب همراه باشد. مطابق مستندات این شرکت، استفاده از چت‌جی‌پی‌تی یا رابط برنامه‌نویسی اوپن‌ای‌آی از کشورهای پشتیبانی‌نشده می‌تواند به مسدودسازی یا تعلیق حساب منجر شود. همچنین استفاده از روش‌های پرداخت متعلق به کشورهای خارج از فهرست مجاز، محدودیت مستقلی برای دریافت خدمات ایجاد می‌کند. در نتیجه، مسئله دسترسی کاربران ایرانی صرفاً به اتصال به وب‌سایت محدود نیست و ثبت‌نام، پرداخت و استمرار استفاده را نیز در بر می‌گیرد.
همچنین، شرکت آنتروپیک نیز در فهرست رسمی مناطق مجاز ارائه خدمات خود، ایران را پوشش نمی‌دهد. این محدودیت برای کلاد اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا خدمات آنتروپیک علاوه بر گفت‌وگوی عمومی، ابزارهای برنامه‌نویسی مانند کلاد کد و دسترسی توسعه‌دهندگان به مدل‌های زبانی را شامل می‌شود. سیاست جدید این شرکت به تاریخ اجرای ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، دامنه محدودیت را حتی به برخی اشخاص حقوقی مرتبط با مناطق خارج از پشتیبانی نیز گسترش می‌دهد.
در اکوسیستم گوگل نیز ایران در فهرست رسمی مناطق عرضه جمینای و «API» این مدل هوش مصنوعی قرار ندارد. اهمیت این محدودیت در آن است که خدمات هوش مصنوعی گوگل به ابزارهای توسعه نرم‌افزار، پردازش چندرسانه‌ای و خدمات ابری متصل هستند. از همین روی، محرومیت از دسترسی رسمی به این محصولات می‌تواند دامنه فعالیت توسعه‌دهندگان ایرانی را در بهره‌برداری از قابلیت‌های جدید هوش مصنوعی محدود کند.
نقش تحریم‌ها در شکل‌گیری محدودیت‌های دسترسی
تحلیل مبانی حقوقی این محدودیت‌ها نشان می‌دهد که تحریم‌های آمریکا، با وجود نقش مهم در سیاست‌های تجاری شرکت‌های فناوری، ممنوعیتی مطلق برای ارائه تمامی خدمات دیجیتال به ایران ایجاد نکرده‌اند. با این حال اصل وجود سیاست‌های تحریمی شرکت‌های فناوری را به احتیاط در زمینه ارائه خدمت به کاربران ایرانی واداشته است.
بر همین اساس، وزارت خزانه‌داری آمریکا در سپتامبر ۲۰۲۲ با صدور مجوز عمومی «D-2» دامنه خدمات ارتباطی و نرم‌افزاری مجاز برای کاربران ایرانی را گسترش داد. این مجوز خدماتی مانند پیام‌رسانی، آموزش الکترونیکی، ترجمه ماشینی و برخی خدمات ابری مرتبط را پوشش می‌داد. در اصلاحات سال ۲۰۲۴ نیز مقررات مندرج در بند 560.540 مجموعه‌ای از این مجوزها را تثبیت کرد. توضیحات رسمی دفتر کنترل دارایی‌های خارجی آمریکا (OFAC) تصریح می‌کند که خدمات ابری واجد شرایط، حتی در صورت دریافت هزینه، می‌توانند مشمول مجوز باشند. البته شمول هر خدمت به ماهیت فعالیت، طبقه‌بندی نرم‌افزار و شرایط مقرر در مقررات بستگی دارد.
بنابراین، برای تعیین علت عدم عرضه چت‌جی‌پی‌تی یا کلاد در ایران باید میان محدودیت‌های الزام‌آور تحریمی، مقررات کنترل صادرات و سیاست‌های احتیاطی شرکت‌ها تمایز قائل شد. وجود مجوزهای عمومی برای شرکت‌های فناوری آمریکایی به معنای مجاز بودن خودکار ارائه تمامی خدمات هوش مصنوعی نیست، همان‌طور که عدم ارائه یک سرویس نیز به‌تنهایی ممنوعیت قانونی آن را اثبات نمی‌کند.
پیامدهای فناورانه و اقتصادی محدودیت‌ها
محدودیت دسترسی به هوش مصنوعی پیشرفته را باید فراتر از محرومیت کاربران از چند ابزار پرکاربرد ارزیابی کرد. در سطح فردی، این وضعیت می‌تواند بهره‌وری پژوهشگران، برنامه‌نویسان و تولیدکنندگان محتوا را کاهش دهد. در سطح بنگاهی نیز فقدان دسترسی رسمی به «API»ها، امکان توسعه محصولات مبتنی بر مدل‌های پیشرفته و یکپارچه‌سازی آن‌ها با سامانه‌های سازمانی را دشوار می‌سازد.
مهم‌تر آن که استفاده از مسیرهای غیررسمی دسترسی، مخاطرات مستقلی ایجاد می‌کند. فقدان تضمین استمرار خدمت، احتمال تعلیق حساب و وابستگی به واسطه‌های خارجی می‌تواند پایداری فعالیت کسب‌وکارها را تحت تأثیر قرار دهد. برخی گزارش‌های انتشار یافته در رسانه‌های داخلی نیز بر همین مسئله تأکید کرده و وابستگی سازمانی به سرویس‌های فاقد پشتیبانی رسمی را یکی از مخاطرات توسعه هوش مصنوعی در ایران معرفی می‌کنند.
جایگزین‌های فناورانه و مسیر کاهش وابستگی
در برابر این محدودیت‌ها، استفاده از مدل‌های دارای وزن باز مانند «Qwen» و «DeepSeek» و «Llama» و «Gemma» می‌تواند بخشی از نیازهای کاربران ایرانی را پوشش دهد. این مدل‌ها، بسته به مجوز استفاده و امکانات سخت‌افزاری، قابلیت استقرار بر زیرساخت‌های مستقل را دارند. همچنین ابزارهایی مانند «Ollama» و «vLLM» نیز امکان اجرای محلی یا ارائه خدمات مبتنی بر این مدل‌ها را فراهم می‌کنند.
بااین‌حال، جایگزینی مدل‌های تجاری پیشرفته با نمونه‌های قابل استقرار داخلی، مستلزم ارزیابی کیفیت پاسخ‌ها، توان پردازشی، هزینه نگهداری، امنیت داده و پشتیبانی از زبان فارسی است. همچنین دسترسی به فایل‌های مدل، مجوز بهره‌برداری و زیرساخت پردازشی باید مستقل از دسترسی به خدمات ابری تجاری بررسی شود.
جمع‌بندی
محدودیت دسترسی رسمی کاربران مستقر در ایران به خدمات پیشرفته هوش مصنوعی، یکی از جلوه‌های شکاف جغرافیایی در بهره‌مندی از فناوری‌های نوظهور است. این محدودیت‌ها در تعامل میان تحریم‌های آمریکا، مقررات صادراتی و سیاست‌های تجاری شرکت‌های فناوری شکل می‌گیرند و آثار آن‌ها از کاربران فردی تا کسب‌وکارهای دانش‌بنیان گسترش می‌یابد.
در چنین شرایطی، توسعه زیرساخت‌های مستقل و بهره‌گیری از مدل‌های قابل استقرار داخلی می‌تواند وابستگی به خدمات خارجی را کاهش دهد. با این حال، تحقق این هدف مستلزم سرمایه‌گذاری در توان پردازشی، ارزیابی تخصصی مدل‌ها و ایجاد ظرفیت پایدار برای ارائه خدمات هوش مصنوعی است. در نهایت، مسئله اصلی ایران صرفاً دسترسی به چند چت‌بات مشهور نیست، بلکه حفظ امکان مشارکت مؤثر در زنجیره جهانی توسعه و بهره‌برداری از هوش مصنوعی محسوب می‌شود.
