نفت در سایه نشست چهارجانبه سران در تهران

قیمت نفت در روز‌های گذشته پس از ثبت سطوح قیمتی حدود ۱۱۴ دلار، بار دیگر عقب نشست و به زیر ۱۱۰ دلار تا لحظه تنظیم این گزارش رسید. روندی که در کنار تحولات منطقه‌ای، توجه تحلیلگران را به نقش مذاکرات و احتمال کاهش تنش‌ها جلب کرده است. با این حال، هنوز نمی‌توان سهم دقیق هر یک از این عوامل را در تغییرات قیمت مشخص کرد. تداوم نااطمینانی‌ها، اختلال در مسیر‌های حمل‌ونقل و افزایش هزینه جابه‌جایی محموله‌ها نشان می‌دهد که بازار با متغیر‌هایی فراتر از پیام‌های سیاسی روبه‌روست، موضوعی که آثار آن از خلیج فارس تا بازار‌های آمریکا، آسیا و اروپا گسترش یافته است. 

وضعیت صادرات نفت

به گزارش «آرمان ملی»، باوجود تلاش ترامپ برای مدیریت نفت و ادعای حاکمیت بر تنگه هرمز، کارشناسان معتقدند؛ حتی افزایش تعداد نفتکش‌های فعال در دریای عمان نیز لزوماً به معنای بازگشت جریان عادی تجارت نفت نیست. چراکه، طولانی‌تر شدن سفرها، افزایش هزینه بیمه و حمل‌ونقل و دشوارتر شدن دسترسی به نفتکش‌های بزرگ، هزینه‌های تازه‌ای را به اقتصاد جهانی تحمیل کرده است. محمود خاقانی، کارشناس انرژی و مدیرکل سابق وزارت نفت، با اشاره به همین تحولات معتقد است: بحران کشتیرانی اکنون به یکی از عوامل تعیین‌کننده در تغییر مسیر تجارت نفت تبدیل شده و حتی صادرات نفت آمریکا به آسیا را نیز تحت فشار قرار داده است؛ وضعیتی که می‌تواند معادلات عرضه، قیمت‌گذاری و رقابت میان تولیدکنندگان را دگرگون کند. 

خاقانی با اشاره به گزارش‌های منتشرشده درباره بازار جهانی نفت گفت: تداوم بحران ناشی از جنگ رمضان و تهدید‌های نظامی دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو، هزینه حمل نفتکش‌ها را به سطوح بی‌سابقه‌ای رسانده است؛ وضعیتی که نه‌تنها تجارت نفت در منطقه خلیج فارس، بلکه صادرات نفت خام آمریکا به بازار آسیا را نیز تحت تأثیر قرار داده است. به گفته این کارشناس انرژی، هزینه انتقال نفت خام از سواحل خلیج مکزیک آمریکا به چین در مقطعی به حدود ۸۰ میلیون دلار برای هر سفر افزایش یافت؛ رقمی که حدود ۱۰ برابر میانگین هزینه‌های پیش از آغاز جنگ رمضان بود. هرچند نرخ‌های حمل‌ونقل پس از رسیدن به اوج خود در اوایل اکتبر تا حدودی کاهش یافته‌اند، هزینه اجاره یک ابرنفتکش برای انتقال نفت از آمریکا به آسیا در هفته مورد اشاره همچنان حدود ۶۰ میلیون دلار برآورد شده است. 

کاهش صرفه اقتصادی 

او افزود: این افزایش هزینه‌ها، صرفه اقتصادی خرید نفت از مسیر‌های دوردست را برای پالایشگاه‌های آسیایی کاهش داده است. بر اساس اطلاعات نقل‌شده در گزارش‌های بازار، سفارش پالایشگاه‌های آسیایی برای خرید نفت خام آمریکا در ماه مورد بررسی، در مقایسه با سپتامبر حدود ۵۰ درصد کاهش یافته و به حدود ۲۵ میلیون بشکه برای تحویل در نوامبر رسیده است. خاقانی با اشاره به پیامد‌های این روند توضیح داد: در صورت تداوم کاهش سفارش‌ها، صادرات نفت خام آمریکا به آسیا در ماه نوامبر ممکن است به پایین‌ترین سطح خود طی هفت سال گذشته برسد. به این ترتیب، بحرانی که در ابتدا عمدتاً با محدودیت‌های کشتیرانی در خاورمیانه شناخته می‌شد، اکنون به یکی از مسیر‌های مهم صادرات نفت آمریکا نیز سرایت کرده است. 

کمبود نفتکش‌

این کارشناس انرژی با بیان اینکه صادرات نفت خام و فرآورده‌های نفتی آمریکا در هفته‌های ابتدایی جنگ رمضان به بالاترین سطح تاریخی خود رسید، تأکید کرد: افزایش صادرات الزاماً به معنای تداوم این روند یا بهره‌مندی پایدار تولیدکنندگان از درآمد بیشتر نیست. زیرا گسترش درگیری‌ها و تلاش تولیدکنندگان منطقه خلیج فارس برای انتقال نفت، ظرفیت ناوگان نفتکش‌های بزرگ را تحت فشار قرار داده است. به گفته خاقانی، بخشی از این فشار به استفاده از روش انتقال نفت از یک کشتی به کشتی دیگر در دریای عمان مربوط می‌شود. این شیوه، امکان جابه‌جایی بخشی از محموله‌ها را فراهم کرده، اما انتظار برای انجام عملیات انتقال، مدت حضور نفتکش‌ها در منطقه را افزایش داده است. در نتیجه، کشتی‌هایی که می‌توانستند در مسیر‌های دیگر تجارت جهانی فعالیت کنند، برای مدت طولانی‌تری درگیر جابه‌جایی نفت در منطقه می‌شوند. به اعتقاد مدیرکل سابق وزارت نفت؛ این وضعیت، دسترسی به نفتکش‌های بسیار بزرگ را برای مسیر‌های مهمی مانند انتقال نفت از خلیج مکزیک به آسیا محدود کرده است. به بیان دیگر، اختلال در بازار حمل‌ونقل دریایی به مسئله‌ای فراتر از افزایش هزینه کرایه کشتی تبدیل شده و توان انتقال نفت میان مناطق مختلف جهان را نیز کاهش داده است. 

هزینه‌های نجومی انتقال نفت

خاقانی با استناد به اطلاعات ارائه‌شده از سوی کپلر، میانگین زمان سفر رفت‌وبرگشت نفتکش‌ها به حدود ۲۳ روز برآورد کرد و گفت: در حالی که زمان بهینه این سفر برای مسیر بصره عراق تا بندر صحار عمان حدود ۹ تا ۱۰ روز برآورد می‌شود. به این ترتیب، مدت سفر بیش از دو برابر شده و هر نفتکش برای انجام یک چرخه حمل‌ونقل، زمان بسیار بیشتری را در منطقه سپری می‌کند. به گفته او؛ این افزایش زمان، علاوه بر بالا بردن هزینه‌های عملیاتی، از تعداد سفر‌هایی که هر کشتی می‌تواند در یک بازه زمانی مشخص انجام دهد می‌کاهد. در چنین شرایطی، حتی اگر نفت برای صادرات وجود داشته باشد، محدودیت در دسترسی به کشتی و طولانی شدن زمان انتقال می‌تواند مانع رسیدن به‌موقع محموله‌ها به بازار مصرف شود. خاقانی توضیح داد: هزینه انتقال هر بشکه نفت خام با ابرنفتکش از ساحل خلیج مکزیک به آسیا، در مقطع مورد اشاره به‌طور متوسط به حدود ۳۰ تا ۳۵ دلار رسیده است؛ در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۵ حدود پنج دلار برای هر بشکه بود. او معتقد است: این اختلاف چشمگیر نشان می‌دهد که هزینه حمل‌ونقل به یکی از عوامل اصلی تعیین‌کننده قیمت نهایی نفت تبدیل شده است. پالایشگاه‌ها برای کاهش هزینه‌ها به دنبال خرید محموله‌هایی هستند که از نظر جغرافیایی به آنها نزدیک‌تر باشند و فروشندگان نیز برای حفظ مشتریان خود ناچارند تخفیف‌هایی در قیمت نفت ارائه کنند. خاقانی در ادامه گفت: در بازار نفت، قیمت نهایی تنها به میزان عرضه و تقاضا یا قیمت پایه نفت وابسته نیست؛ هزینه انتقال محموله و میزان دسترسی به مسیر‌های حمل‌ونقل نیز نقش مهمی دارد. به همین دلیل، ممکن است نفت یک منطقه به دلیل نزدیکی به مصرف‌کنندگان با قیمت بالاتری معامله شود، در حالی که تولیدکننده منطقه‌ای دورتر برای فروش محصول خود ناچار به ارائه تخفیف باشد. او تصریح کرد: برای نمونه، طبق اطلاعات نقل‌شده در گزارش‌های بازار، قیمت برخی انواع نفت دریای شمال در هفته مورد اشاره به حدود ۲۰ دلار بالاتر از قیمت پایه نفت برنت رسید. همچنین نفت خام نروژ در مقطعی با اختلاف قیمتی حدود ۲۴ دلار بالاتر از برنت معامله شد. این ارقام نشان‌دهنده افزایش تقاضا برای برخی محموله‌هایی است که دسترسی به آنها برای خریداران آسان‌تر شده است، از سوی دیگر، نفت خام غرب آفریقا با افت قیمت نسبی روبه‌رو شد و برای برخی انواع آن، تخفیف‌هایی تا حدود ۲۰ دلار در هر بشکه گزارش شد و به این ترتیب، نفت آمریکا نیز به دلیل هزینه بالای انتقال به بازار‌های آسیایی، بخشی از مزیت رقابتی خود را از دست داده است. 

تغییر الگوی حمل ونقل 

در مجموع، آنچه از تحولات اخیر بازار نفت برمی‌آید، این است که تنگه هرمز و مسیر‌های کشتیرانی منطقه همچنان نقشی فراتر از یک گذرگاه صادراتی دارند. اختلال در این مسیر‌ها می‌تواند الگوی تجارت جهانی را تغییر دهد، هزینه تأمین انرژی را افزایش دهد و حتی صادرات تولیدکنندگانی را تحت تأثیر قرار دهد که هزاران کیلومتر از منطقه بحران فاصله دارند. از همین رو، کاهش یا افزایش قیمت نفت را نمی‌توان صرفاً با موضع‌گیری‌های سیاسی یا تحولات دیپلماتیک توضیح داد؛ زیرا هزینه حمل‌ونقل، دسترسی به نفتکش‌ها و میزان اطمینان از تداوم صادرات نیز به عوامل تعیین‌کننده بازار تبدیل شده‌اند.