حفظ مسیر امن تجارت ایران
از این رو اهمیت مسیر‌های جایگزین برای تأمین کالا‌های مورد نیاز کشور بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. در این بین ظرفیت دریای خزر نیز به دلیل تغییرات اقلیمی و عدم امکان حرکت کشتی‌ها در آن، کاهش یافته است. کارشناسان معتقدند؛ لایروبی برخی از بنادر شمالی و اقدامات لازم دراین زمینه می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در تداوم تجارت خارجی و جابه‌جایی اقلام اساسی از این کانال ایفا کنند؛ ظرفیتی که البته استفاده از آن به اندازه‌ای که در نگاه نخست به نظر می‌رسد، ساده و بدون مانع نیست.
اهمیت خزر در ترانزیت کالا
به گزارش «آرمان ملی»، محدودیت‌های حمل‌ونقل دریایی در جنوب کشور، همزمان با دشواری‌های موجود در برخی مسیر‌های دیگر تجاری هوایی یا زمینی به دلیل جنگ و تحریم‌های اعمال شده از سوی ترامپ، ضرورت بازنگری در شیوه تأمین کالا و استفاده از ظرفیت همسایگان را افزایش داده است. هرچند گزارش‌های مربوط به بسته‌شدن یا محدودیت تردد در برخی مرز‌های زمینی، از جمله در مسیر‌های ارتباطی با عراق و پاکستان، در مقاطع مختلف مطرح شده و وضعیت این گذرگاه‌ها نیز متناسب با شرایط تغییر می‌کند. اما کارشناسان بر این باورهستند که؛ مسئله اصلی، شکنندگی مسیر‌های دسترسی به بازار‌های خارجی و ضرورت برخورداری از گزینه‌های متنوع برای انتقال کالا است. در چنین شرایطی، اتکا به یک مسیر مشخص یا نادیده‌گرفتن محدودیت‌های احتمالی مسیر‌های جایگزین، می‌تواند هزینه تجارت را افزایش دهد و تأمین کالا‌های ضروری را با دشواری مواجه کند. بر اساس گزارش‌ها و برآورد‌های منتشرشده در سال‌های اخیر، تراز آب دریای خزر در چند دهه گذشته روندی نزولی داشته و کاهش آن، به‌ویژه از اواسط دهه نود میلادی، شتاب بیشتری گرفته است. با این حال، میزان افت سطح آب در بخش‌های مختلف این پهنه یکسان نیست و تعیین مقدار دقیق کاهش، به دوره زمانی و مبنای اندازه‌گیری بستگی دارد. افزایش دما، تبخیر بیشتر و تغییر الگوی بارش و جریان ورودی رودخانه‌ها از جمله عواملی هستند که در بررسی این روند مطرح می‌شوند. پیامد‌های این وضعیت تنها به محیط‌زیست و سواحل محدود نمی‌ماند، بلکه می‌تواند بر هزینه لایروبی، ظرفیت عملیاتی بنادر، نوع کشتی‌های قابل پذیرش و برنامه‌ریزی حمل‌ونقل دریایی نیز اثر بگذارد. در این شرایط، مسئله فقط حفظ بنادر شمالی نیست؛ بلکه باید مشخص شود ایران چگونه می‌تواند همزمان با تشدید محدودیت‌های تجاری، از ظرفیت باقی‌مانده این مسیر استفاده کند و در عین حال، برای کاهش احتمالی توان عملیاتی آن نیز برنامه داشته باشد.
مدیریت بنادر شمالی
حسن بیک‌محمدلو، مشاور مدیرعامل سازمان بنادر و دریانوردی در حوزه مطالعات و سیاست‌های راهبردی، با اشاره به پیامد‌های احتمالی کاهش تراز آب خزر، به «آرمان ملی» گفت: آینده بنادر شمالی و تجارت از این محل به تصمیم‌های راهبردی و نحوه اولویت‌بندی فعالیت‌های آنها وابسته است. بیک‌محمدلو با اشاره به تأثیر احتمالی کاهش ظرفیت ترانزیتی دریای خزر بر عملکرد بنادر شمالی گفت: اگر مطالعات انجام‌شده، کاهش آب خزر و تاثیر آن بر ظرفیت ترانزیتی این دریا را تأیید قطعی شود، باید درباره نحوه استفاده از بنادر شمالی تصمیم‌گیری شود. در چنین شرایطی ممکن است ادامه فعالیت تجاری در همه بنادر با توجیه اقتصادی و عملیاتی همراه نباشد و لازم باشد بخشی از آنها به فعالیت‌های گردشگری اختصاص پیدا کنند. او تأکید کرد: این موضوع به معنای کنار گذاشتن ظرفیت بنادر شمالی نیست، بلکه ضرورت دارد نقش هر بندر متناسب با شرایط آینده تعیین شود. به گفته او، ممکن است در سناریوی کاهش ظرفیت عملیاتی، تنها یک یا دو بندر برای ادامه فعالیت‌های تجاری و حمل‌ونقل دریایی در اولویت قرار گیرند و سایر بنادر در حوزه‌های دیگری فعالیت کنند. البته چنین تصمیمی باید بر پایه مطالعات کارشناسی و ارزیابی دقیق ظرفیت‌ها اتخاذ شود، نه بر اساس پیش‌بینی‌های قطعی‌نشده درباره آینده دریای خزر.
بهینه‌سازی زیرساخت‌ها
این کارشناس حوزه حمل‌ونقل دریایی با اشاره به بندر امیرآباد و بخش مرتبط با منطقه آزاد انزلی، بر ضرورت نگهداری مستمر زیرساخت‌های بندری تاکید و بیان کرد: اگر قرار باشد بخشی از بنادر شمالی همچنان نقش اصلی را در مبادلات تجاری بر عهده داشته باشند، لایروبی و عملیات نگهداری آنها باید به‌صورت مستمرو سالانه انجام شود تا کاهش عمق آب، امکان فعالیت شناور‌ها را بیش از پیش محدود نکند. او اضافه کرد: نگهداری زیرساخت‌ها در این شرایط اهمیتی فراتر از اقدامات معمول بندری دارد، زیرا کاهش توان عملیاتی هر بندر می‌تواند بخشی از ظرفیت محدودشده حمل‌ونقل دریایی کشور را نیز از دسترس خارج کند. به همین دلیل، برنامه‌ریزی برای لایروبی، حفظ عمق کانال‌های دسترسی و بهینه‌سازی تأسیسات باید با توجه به نقش آینده هر بندر صورت گیرد.
مقایسه خزر و جنوب
مشاور مدیرعامل سازمان بنادر و دریانوردی با اشاره به شرایط خاص کشور و محدودیت‌های ایجادشده در مسیر‌های جنوبی، بر ضرورت هماهنگی دستگاه‌های مسئول برای استفاده مؤثر از ظرفیت بنادر شمالی تأکید کرد. او معتقد است: افزایش اهمیت این بنادر در شرایط محدودیت مسیر‌های جنوبی، به‌تنهایی برای جبران مشکلات حمل‌ونقل کافی نیست. فعال‌بودن بندر زمانی به افزایش توان تجارت منجر می‌شود که تمام حلقه‌های مرتبط با ورود کشتی، تخلیه و بارگیری، ترخیص کالا و انتقال آن به مقصد نیز آمادگی لازم را داشته باشند.
هماهنگی نهاد‌های مرتبط
بیک‌محمدلو در این زمینه بر ضرورت شکل‌گیری یک سازوکار هماهنگ و قرارگاهی تأکید کرد و گفت: سازمان بنادر و دریانوردی، گمرک، وزارت جهاد کشاورزی و سایر دستگاه‌های مرتبط باید برای استفاده حداکثری از ظرفیت بنادر شمالی همکاری کنند. اقدامات جداگانه و بدون هماهنگی میان این مجموعه‌ها نمی‌تواند پاسخگوی نیاز‌های حمل‌ونقل در شرایط محدودیت باشد. به گفته او، اگر فعالیت‌ها در بنادر شمالی افزایش پیدا کند، اما ظرفیت تخلیه و بارگیری، تشریفات گمرکی و سایر بخش‌های زنجیره حمل‌ونقل متناسب با آن توسعه نیابد، احتمال شکل‌گیری تراکم کشتی‌ها و طولانی‌شدن زمان انجام عملیات وجود خواهد داشت. چنین وضعیتی نه‌تنها بهره‌وری بنادر را کاهش می‌دهد، بلکه می‌تواند هزینه جابه‌جایی کالا را نیز افزایش دهد. این مسئله در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که کشور برای تأمین اقلام اساسی و حفظ جریان تجارت خارجی، به استفاده مؤثر از مسیر‌های در دسترس نیاز دارد. در چنین وضعیتی، افزایش ورود کالا به بنادر بدون پیش‌بینی ظرفیت‌های لازم در مراحل بعدی، ممکن است به‌جای تسهیل تجارت، گلوگاه‌های تازه‌ای ایجاد کند.
فراتر از سواحل ایران
بیک‌محمدلو در پاسخ به پرسشی درباره علت کاهش تراز آب دریای خزر و نقش تغییرات اقلیمی در این روند گفت: این مسئله به بخش ایرانی خزر محدود نیست و کل این پهنه آبی با چنین شرایطی روبه‌روست. او بخشی از کاهش تراز آب را مرتبط با شرایط اقلیمی و بخشی دیگر را ناشی از تحولات حوضه‌های آبریز شمال دریای خزر دانست. به گفته او، وضعیت رودخانه‌ها و حوضه‌هایی که آب خزر را تأمین می‌کنند، می‌تواند بر تراز این دریا تأثیر بگذارد و در بررسی علل کاهش سطح آب باید این عوامل در کنار یکدیگر مورد توجه قرار گیرند. او توضیح داد: کاهش تراز آب خزر، در صورت تداوم، می‌تواند محدودیت‌های عملیاتی بنادر را تشدید کند؛ هرچند میزان تأثیر آن در هر بندر به شرایط جغرافیایی، عمق کانال‌های دسترسی، مشخصات حوضچه‌ها و نوع شناور‌های مورد استفاده بستگی دارد. بنابراین، نمی‌توان تنها با استناد به کاهش سطح عمومی آب، درباره میزان افت ظرفیت همه بنادر شمالی نتیجه یکسانی گرفت. آنچه اهمیت دارد، بررسی مستمر شرایط هر بندر و تطبیق برنامه‌های نگهداری و بهره‌برداری با تغییرات واقعی عمق آب است.
رایزنی با روسیه
این صاحب‌نظر حوزه حمل‌ونقل دریایی همچنین بر اهمیت گفت‌و‌گو با روسیه درباره مسائل مرتبط با حوضه‌های آبریز شمال خزر تأکید کرد. به اعتقاد او، از آنجا که بخشی از عوامل مؤثر بر وضعیت آب این دریا به تحولات منطقه‌ای مربوط می‌شود، پیگیری موضوع در سطح همکاری‌های میان کشور‌های ساحلی نیز ضرورت دارد. بیک‌محمدلو با اشاره به نقش تغییرات اقلیمی در کاهش تراز آب، معتقد است کشور‌های متأثر از این روند باید پیامد‌های آن را در برنامه‌ریزی‌های خود لحاظ کنند. در این چارچوب، رایزنی با روسیه می‌تواند بخشی از تلاش‌ها برای بررسی عوامل مؤثر بر وضعیت خزر و پیگیری مسائل مرتبط با حوضه‌های آبریز باشد.
