وداع با مجاهد خیر اندیش
اهمیت او را باید در جایگاهی جستوجو کرد که طی چند دهه در حوزه علمیه قم به دست آورده بود. جایگاهی که بر سابقه علمی، تدریس، شاگردپروری و اعتبار حوزوی تکیه داشت. به همین دلیل، برای شناخت آیتا... شبیری زنجانی باید او را از منظر سنت علمی حوزه بررسی کرد. وی به عنوان یک فقیه و اصولی برجسته در دانش رجال نیز تبحر بسیار بالایی داشت و صاحب سبک بود. همین موضوع به وی چنان تشخصی داده بود که تقریبا تمام حوزویهای شناخته شده او را در کنار فقه و اصول، دارای جایگاه ممتاز در علم رجال معرفی کردهاند. زمانی که علامه شیخ محمدتقی شوشتری در سال ۷۴ درگذشت، گفته میشد که ضربهای غیر قابل ترمیم به علم رجالی شیعه وارد شده است، اما خیلی زود عالمان رجالی برجستهای خلأ علامه شوشتری را پر کردند و آیتا... شبیری یکی از این چهرههای موثر بود. شبیری زنجانی در خانوادهای حوزوی رشد کرد. پدرش، آیتا... سیداحمد شبیری زنجانی، از عالمان شناخته شده قم و از شاگردان شیخ عبدالکریم حائری یزدی مؤسس حوزه علمیه قم بود. او از سالهای نوجوانی وارد حوزه شد و بخش مهمی از تحصیلات خود را در قم گذراند. بعدها دو بار به نجف رفت و در درس فقهایی، چون سیدعبدالهادی شیرازی و سیدمحسن حکیم شرکت کرد و از درس فقه و اصول آیتا... سیدابوالقاسم خویی نیز بهره برد. در قم نیز از شاگردان آیتا... سیدحسین بروجردی بود و سالها در درس آیتا... سیدمحمد محقق داماد شرکت کرد. گزارشهای حوزوی از ۲۱ سال حضور او در درس محقق داماد حکایت دارند؛ دورهای که در آن با چهرههایی مانند امام موسی صدر و محمد بهشتی نیز همبحث بود. این سابقه نشان میدهد که آیتا... شبیری به نسلی از روحانیون تعلق داشت که ارتباط علمی آنان با نسلهای پیشین حوزه، به پیش از انقلاب بازمیگشت. در واقع، یکی از اهمیتهای تاریخی وی این بود که بخشی از حافظه زنده حوزه قم را با خود حمل میکرد، حافظهای که از حائری و بروجردی تا محقق داماد، خویی و دیگر فقهای برجسته امتداد داشت.
رجالی عظیم معاصر
همانطور که گفته شد شهرت علمی آیتا... شبیری تنها به فقه و اصول محدود نبود و علم رجال یکی از حوزههای مهم فعالیت او محسوب میشد. علم رجال دانشی است که در آن اعتبار راویان و اسناد روایات بررسی میشود. «تحقیق رجال نجاشی» از آثار مهم اوست و فعالیتهای علمی او در حوزه رجال و فقهالحدیث نیز ادامه پیدا کرد. دقت در بررسی اسناد و توجه به جزئیات تاریخی و رجالی، از ویژگیهایی بود که در توصیف جایگاه علمی او مورد تأکید قرار گرفته است. از سوی دیگر، آیتا... شبیری صرفاً صاحب تألیف نبود؛ استاد حوزه نیز بود. او در دهه ۱۳۴۰ از استادان مدرسه حقانی قم بود و درس خارج فقه خود را پیش از سال ۱۳۸۸ قمری آغاز کرد. این درس سالها ادامه داشت و در کنار آن، تدریس اصول نیز در کارنامه او قرار گرفت. بعدها مدرسه فقهی امام محمد باقر (ع) را تأسیس کرد؛ مرکزی که هدف آن مطالعات فقهی و تربیت طلاب متخصص عنوان شده است. در عین حال نمیتوان از حوزههای علمیه سخن گفت و به سیاست اشاره نکرد. آیتا... شبیری در این موضوع هم شخصیتی خاص و منحصر بفرد بود. او آشکارا بجز معدود مواردی که مستقیما به حوزه مربوط میشد، وارد منازعاتی از این دست نشد و با آگاهی از خطرات این مسیر، خود را از آن منزه داشت. در سالهای بعد از انقلاب با اینکه زمینه حضور او در سیاست فراهم بود، وارد این مسیر نشد و تمرکز خود را بر درس و حوزه علمیه گذاشت. این کار موجب شد که در بین تمام گروههای سیاسی از مقبولیت و احترام ویژه برخوردار باشد. البته او را نمیتوان کلا برکناره از سیاست دانست. در فعالیتهای سیاسی قبل از انقلاب نام او را میتوان در اعلام مواضع سیاسی مشاهده کرد. اگر چه در سالهای اخیر و پس از ملاقات با محمد خاتمی نامهای از سوی محمد یزدی به وی منتشر شد و مسائلی به میان آمد، اما اظهار نظر یزدی نتوانست تغییری در سنت مستقل آیتا... شبیری ایجاد کند. شاید بتوان شبیری زنجانی را نماینده نوعی از مرجعیت سنتی قم دانست که سرمایه اصلی خود را از علم، سابقه حوزوی، استاد و شاگرد و اعتماد مذهبی میگرفت و نه از حضور مستقیم در ساختار سیاسی. البته تعبیر مرجع مستقل یک توصیف تحلیلی است و نباید آن را با یک موضع رسمی سیاسی یکی گرفت. با همه اینها فاصله او از منازعات سیاسی و تأکید بر جایگاه مرجعیت، او را از روحانیونی که بخش عمده اعتبار عمومی خود را در ساختار سیاسی جستوجو میکنند، متمایز میکرد.
واکنش چهرهها و جریانها
قرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی درگذشت آیتا... شبیری را تسلیت گفت و پیامی صادر کرد. در بخشی از این پیام آمده است: «رحلت جانسوز مرجع عالیقدر جهان تشیع، فقیه اهل بیت عصمت و طهارت، حضرت آیتا... العظمی آقای حاج سیدموسی شبیری زنجانی (قدس سره الشریف)، موجب تأثر و تألم اینجانب و آحاد فرماندهان، مسئولان و رزمندگان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی گردید. این مصیبت را به محضر مقدس حضرت بقیها... الاعظم (عج)، مقام عظمای ولایت و رهبری حضرت آیتا... امام سیدمجتبی حسینی خامنهای (مدظله العالی)، مراجع عظام تقلید، حوزههای علمیه، بیت معزز ایشان و عموم ارادتمندان آن مرحوم تسلیت عرض میکنم». در همین ارتباط حجتالاسلام محمد خاتمی نیز در گذشت آیتا... شبیری زنجانی را تسلیت گفت و نوشت: «روح مطهر مرجع عظیمالشأن و فقید بزرگوار و معلم اخلاق و ادب و فضیلت حضرت آیتا... العظمی حاجآقا موسوی شبیری زنجانی به ملکوت اعلی پیوست و همه اصحاب فضل و فضیلت و بخصوص حوزههای علمیه را داغدار کرد. من این مصیبت بزرگ را به حضرت ولیا... الاعظم امام مهدی (ع) و به همه عالمان ربانی و فاضلان خیراندیش و به انبوه ارادتمندان و شاگردان آن بزرگ بخصوص به خاندان شریف شبیری و بالاخص به آقازادگان دانشمند و روشنبین ایشان و همه بستگان داغدار تسلیت میگویم. پاک زیست و پاک بهدیدار معبود شتافت یادش گرامی و راهش پررهرو باد!» آیتا... محقق داماد نوشت: «با کمال تاسف و تالم رحلت اسفناک مرجع عالیقدر شیعه آیتا... العظمی حاج سیدموسی شبیری زنجانی طاب ثراه را به پیروان مکتب تشیع و کلیه ارباب فضیلت و تقوی و بیت معظم له بخصوص فرزندان فقیه و دانشمند و اخوی ایشان و سایر سوگواران تسلیت عرض میکنم. جهان تشیع و حوزه علمیه قم فقیهی کمنظیر را از دست داد که به موجب حدیث شریف جبرانناپذیر است». همچنین آیتا... آملی لاریجانی رئیس مجمع تشخیص مصلحت نوشت: «خبر ارتحال فقیه عظیم الشان، مرجع عالیقدر جهان تشیّع، حضرت آیتا... العظمی حاج سیدموسی شبیری زنجانی، قلوب اهل علم و معرفت را متاثر و حوزههای علمیه را در سوگ نشاند. ایشان مقامات فقهی و علمی را با زهد و تقوی و اخلاق الهی همراه ساخته بود و عمر با برکت خویش را مصروف مجاهدات علمی در راستای اعتلای فقه جعفری و تبیین معارف اهل بیت عصمت و طهارت نمود. آثار گرانسنگ علمی و شاگردان فرهیختهای که در مکتب او پرورش یافتند، میراثی جاودان از این فقیه نستوه بر جای گذاشته است. تواضع و سادهزیستی و بیآلایشی و بیادعایی ایشان زبانزد بود». محسن اسماعیلی معاون امور پارلمانی و راهبردی رئیسجمهوری نیز در پیامی نوشت: «بیشک فقدان آن وجود نازنین و پر برکت که نماد حلم و علم و عقلانیت و آزادگی بود، خسارتی بسیار سنگین است که جز با لطف و فضل پروردگار جبران نخواهد شد. این مصیبت عظیم را به همه شیفتگان دانش و فضیلت و به خاندان معظم آن مرجع بزرگ و بزرگوار تسلیت عرض میکنم و برای آن سفر کرده همجواری با اولیای عظیمالشان را از خدای مهربان مسالت دارم». حسن روحانی رئیسجمهوری پیشین هم در پیامی نوشت: «درگذشت مرجع عالیقدر و فقیه پارسا و زمانآگاه جهان تشیع، حضرت آیتا... العظمی شبیری زنجانی، به راستی برای جامعه ما در شرایط کنونی، کاستی جبرانناپذیری است. دیدار ایشان که همواره به حکمت و انصاف و مدارا توصیه میکردند، همیشه برای ما درسآموز و آرامشبخش بود». حجتالاسلام موسیپور نماینده ولیفقیه و رئیس شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی هم در پی ارتحال آیتا... شبیری زنجانی نوشت: «آن فقید سعید، از برجستهترین دانشآموختگان مکتب فقاهت معاصر و از معدود عالمانی بود که دقت اجتهادی، حافظه تاریخی، تتبع گسترده و احاطه کمنظیر بر رجال و اسناد را در منظومهای منسجم از دانش و فضیلت گرد آورده بود، چنانکه آثار تحقیقی و تصحیحهای عالمانه ایشان و میراث گرانسنگ علمی برجایمانده از آن بزرگوار، بخشی ارزشمند از حافظه علمی حوزههای شیعه را تشکیل میدهد». در پیام تسلیت محمد مخبر مشاور و دستیار رهبری آمده است: «حضرت آیتا... شبیری زنجانی از چهرههای برجسته علمی و فقاهتی حوزههای علمیه بودند که سالهای طولانی از عمر پربرکت خویش را در مسیر ترویج معارف اهلبیت (ع)، تربیت شاگردان و پاسداری از میراث گرانسنگ فقاهت سپری کردند و آثار علمی و خدمات ارزشمند ایشان، یادگاری ماندگار برای حوزههای علمیه و جهان تشیع خواهد بود». جامعه مدرسین حوزه علمیه نیز در پیامی تاکید کرد: «آیتا... شبیری زنجانی در توانمندیهای اجتهادی و دقت فقهی، کمنظیر بود». همچنین بیت آیتا... صانعی هم درگذشت آیتا... شبیری زنجانی را تسلیت گفت. جبهه پایداری و حزب اعتماد ملی هم درگذشت این عالم ربانی را تسلیت گفتند.
