تهران از کرسی‌های بین‌المللی خود استفاده کند

 در چنین شرایطی برخی معتقدند حضور در سازمان‌ها و کارگروه‌هایی، چون شانگهای و بریکس می‌توان فرصت‌هایی برای تنفس اقتصادی ایران و تاب‌آوری بیشتر در تقابل با غرب باشد. در همین راستا برای بررسی حضور ایران در اجلاس بریکس «آرمان ملی» با جلال خوش‌چهره تحلیلگر مسائل بین‌الملل به گفت‌و‌گو پرداخته است که می‌خوانید. 

** اجلاس اخیر بریکس و حضور رئیس‌جمهور در این اجلاس را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

بریکس و شانگهای را باید واکنشی از سوی برخی کشور‌ها با درجات مختلف توانمندی اقتصادی، سیاسی و نظامی در برابر گرایش امپریالیستی آمریکا تفسیر کرد. به عبارت دیگر اگر بپذیریم که وابستگی متقابل یکی از المان‌های بازدارندگی برای بروز جنگ و سلطه طلبی امپراتوری که در اندیشه‌های کلاسیک وجود داشت این وابستگی متقابل که قرار بوده به نوعی صلح را به ارمغان بیاورد و برای بروز جنگ بین قدرت‌ها و دولت‌ها نوعی بازدارنده باشد، اما همیشه با دو مشخصه احتیاط و آسیب پذیری باید تفسیر می‌شد. احتیاط از این منظر که اگر یکی از اعضای جامعه بین‌الملل که در چرخه وابستگی متقابل عمل می‌کند بخواهد اقدامی را انجام دهد که برای دیگران باعث حساسیت و نگرانی شود، باید رفتار خود را اصلاح کند. آسیب پذیری نیز از این بابت که اگر یکی از اعضای جامعه جهانی که در چرخه وابستگی متقابل قرار دارند بخواهد اقدامی علیه منافع دیگری انجام دهد قاعدتاً وابستگی متقابل از بین می‌رود. ما بعد از جنگ جهانی دوم شاهد نوعی جهانی شدن بودیم. یعنی اقتصاد‌ها و روابط دولت‌ها همه در چارچوب یک وابستگی متقابل اقتصادی بود، اما به قول بیل کلینتون تحریم یک جور بیماری برای آمریکایی‌ها شده و در هر اقدامی شروع به تحریم کردن می‌کنند. این تحریم را از این بابت انجام می‌دهند که غالب معاملات با دلار انجام می‌شود و آمریکایی‌ها تلاش کردند با سیطره بر دریا‌ها و سرزمین‌ها سلطه خود را بر دیگر قدرت‌های جهانی تحمیل کنند. جامعه جهانی تلاش کرد که اتحادیه‌های تازه را شکل دهد که از یک سو از معرض تهدید تحریم‌های آمریکا خود را خلاص کند و از طرف دیگر بتواند روابط اقتصادی تازه‌تری را به وجود بیاورند که متاثر از نفوذ تخریب کننده آمریکا قرار نگیرد. به همین دلیل بریکس و شانگهای را باید در این چارچوب دید و طبیعی است که ایران هم از این دو نهاد به عنوان فرصتی برای تنفس در مقابله با حلقه‌های تنگ تحریمی و تهدید‌های آمریکا استفاده کند. 

** با توجه به فشار اقتصادی و تحریم‌ها ایران چگونه می‌تواند از ظرفیت و مزیت بریکس و کشور‌های بزرگ عضو در جهت خنثی‌سازی تحریم و مقابله با فشار‌ها استفاده کند؟

این مساله را باید از دو وجه نگاه کرد. وجه نخست این است که تهران باید از کرسی‌های بین‌المللی خود استفاده کند و از آن انزوایی که قرار است آمریکا بر ایران تحمیل کند خود را خلاص گرداند. وجه دیگر قضیه این است که به قول مرحوم هاشمی رفسنجانی دنیا به اندازه کافی سوراخ دارد و این گفته به این معنا بود که اگرچه ما را تحریم می‌کنند، اما منفذ‌های دیگری وجود دارد که بتوان از آنها استفاده کرد. شانگهای و بریکس می‌توانند فرصت‌هایی برای تهران فراهم کنند، اما به نظر می‌آید با توجه به سنگینی و هجمه تحریم‌ها و نوع تعاملات اقتصادی و سیاسی که به ویژه قدرت‌هایی مثل چین و هند با آمریکا دارند و بقیه کشور‌ها به رغم اینکه تلاش می‌کنند به نوعی فرصت‌هایی را برای اقتصاد ایران فراهم کنند، اما این فرصت‌ها نسبی و بسیار سخت است. مهم‌ترین مسأله ایران این است که در سیاست خارجی خود ایده‌های تازه داشته باشد که اعضای بریکس هم بتوانند از سهولت بیشتری در تعامل با تهران برخوردار باشند. 

* تصور می‌کنید تحولات اخیر منطقه چه میزان می‌تواند بر روی باجلاس بریکس و بیانبه پایانی آن تاثیر خواهد داشت؟

شرایط برای ایران بسیار سخت است. از یک سو روابطی که الان در حال حاضر با کشور‌های عرب منطقه دارند روابط آرام و عادی نیست. از طرف دیگر تنش بالا گرفته و مهم‌تر از همه اینکه برخی از دولت‌های عرب خاورمیانه از جمله امارات، عربستان، کویت و امثال اینها با منابع مالی که در اختیار دارند و سطح تجارتی که با کشور‌های بزرگی مثل چین، هند و بعضاً با روسیه دارند طبیعی است که آن قدرت‌ها ملاحظات خود را در قبال ایران با توجه به سطح روابطی که تهران با کشور‌های عرب منطقه دارد در نظر می‌گیرند؛ بنابراین از همین رو معتقدم شرایط برای تهران بسیار سخت خواهد بود. به ویژه که مطمئناً همانطور که در شانگهای اتفاق افتاد در بریکس هم لابی‌های کشور‌های عرب حوزه خلیج فارس می‌تواند در نوع تعاملی که بریکس با تهران دارد می‌تواند تاثیرگذار باشد. به هر حال گره اصلی ما در حال حاضر سیاست خارجی است و روابط ما با کشور‌های عرب و اختلافات آمریکا و اروپا بر آن سایه انداخته و نمی‌توان انتظار داشت که کشور‌های عرب هم از لابی‌های خود استفاده نکنند. این شرایط را برای تهران و به نظرم میاد رفته رفته سخت‌تر خواه کرد. منتها باید منتظر بیانیه پایانی بود و دید که چقدر تاثیر می‌گذارد. باید دید توافقی که بین ایران و عمان صورت گرفته چقدر می‌تواند موثر باشد و سایه آن چقدر می‌توانه بر بیانیه پایانی بریکس تاثیر بگذارد.