فرصتسازی از تهدید سیل
بارشهای اخیر و جاری شدن سیلاب در مناطقی از شمال کشور، بار دیگر توجهها را به مسالهای جلب کرده که سالهاست کارشناسان درباره آن هشدار دادهاند و آن اینکه در شرایطی که ایران با بحران کمآبی و افت منابع زیرزمینی روبهروست، بخش قابل توجهی از آب ناشی از بارشهای شدید به دلیل نبود زیرساخت و برنامه مناسب، به روانآب تبدیل شده و از دسترس خارج میشود.
به گزارش «آرمان ملی»، سیدعلی عسکری، تحلیلگر حوزه آب و مدیر سابق مرکز نوآوری دریایی، با اشاره به ضرورت مدیریت سیلابها گفت: مسأله اصلی این نیست که کشور بارندگی ندارد یا هر آبی که از آسمان میبارد باید به سرعت از منطقه خارج شود، مسأله این است که برای بارشهای مقطعی و روانآبهایی که ایجاد میشوند، سازوکار کافی برای جمعآوری، هدایت و ذخیرهسازی نداریم. وی افزود: در بسیاری از مناطق، بارش شدید در مدت کوتاهی حجم زیادی آب ایجاد میکند، اما به دلیل نبود شبکه مناسب برای جمعآوری و هدایت، این آب به روانآب تبدیل میشود، خسارت به وجود میآورد و در نهایت از حوزه آبریز خارج میشود. در حالی که اگر همین آب با روشهای مناسب آبخیزداری، ذخیرهسازی محلی و تغذیه آبخوانها مدیریت شود، میتواند به جای اینکه فقط یک عامل خسارت باشد، بخشی از منابع آب کشور را تأمین کند.
مزایای کنترل سیلابها
عسکری با بیان اینکه کنترل سیلاب تنها به معنای جلوگیری از خسارت نیست، ادامه داد: یکی از مهمترین موضوعات، استفاده از این آب برای تقویت سفرههای زیرزمینی است. در سالهای گذشته کارشناسان حوزه آب و منابع طبیعی بارها بر ضرورت جمعآوری روانآبها و هدایت آنها به سمت آبخوانها تأکید کردهاند این کارشناس حوزه آب گفت: ارقام جمع آوری روانآبها به عنوان یک ظرفیت قابل توجه میتوانند بخش مهم از معضل کمآبی را جبران کند، البته نمیتوان همه سیلابها را مهار کرد و شرایط مناطق مختلف نیز با یکدیگر متفاوت است، اما با مطالعه حوزههای آبریز و استفاده از روشهای مناسب میتوان بخشی از این آب را کنترل و ذخیره کرد.
طرحهای عقیم
وی با اشاره به طرحهایی که در سالهای گذشته برای استفاده از ظرفیت سیلابها مطرح شده است، اظهار کرد: سالهاست که درباره جمعآوری و استفاده از سیلابها صحبت میشود. یکی از طرحهایی که از سوی من ارائه شد، از زمان دولت آقای روحانی تاکنون پیگیری شده و هدف آن ایجاد سازوکاری برای جمعآوری و استفاده از سیلابها بود، اما این طرح و طرحهای مشابه در نهایت به مرحله اجرا و نتیجه مورد انتظار نرسیدند. عسکری ادامه داد: در واقع یکی از مشکلات حوزه آب این است که بین طرحهایی که ارائه میشوند و اجرای آنها فاصله زیادی وجود دارد. ممکن است یک موضوع سالها مورد بحث کارشناسان و مدیران قرار گیرد و حتی وارد مرحله سیاستگذاری و قانونگذاری شود، اما در عمل آنطور که باید اجرا نشود.
مهار آب خاکستری
مدیر سابق مرکز نوآوری دریایی تأکید کرد: این مسئله در مورد آبهای غیرمتعارف هم وجود دارد. یکی از منابعی که میتوان از آن استفاده کرد، آب خاکستری است، یعنی آبی که از حمام، روشویی، لباسشویی و دیگر مصارف خانگی به دست میآید و فاضلاب توالت را شامل نمیشود. وی افزود: آب خاکستری بخش قابل توجهی از فاضلاب تولیدشده در ساختمانها را تشکیل میدهد. بر اساس برخی برآوردها، این میزان میتواند حدود ۵۰ تا ۸۰ درصد فاضلاب یک واحد مسکونی باشد؛ بنابراین با یک حجم قابل توجه روبهرو هستیم که در صورت تصفیه مناسب میتواند دوباره برای برخی مصارف مورد استفاده قرار گیرد. عسکری گفت: در حال حاضر در بسیاری از ساختمانها برای تمام مصارف از آب تصفیهشده استفاده میشود؛ در حالی که همه مصارف ساختمان به آب شرب نیاز ندارند. برای مثال آبی که برای فلاشتانک، شستوشوی حیاط و محوطه یا در شرایط مناسب برای آبیاری فضای سبز استفاده میشود، میتواند از منابع دیگری تأمین شود.
ساختمانسازی
وی توضیح داد: اگر آب حاصل از حمام، روشویی و لباسشویی به صورت جداگانه جمعآوری و پس از تصفیه مناسب دوباره استفاده شود، میتوان بخشی از مصرف آب تازه ساختمان را کاهش داد. این کار میتواند فشار روی منابع آب را کم کند و در عین حال میزان فاضلابی را که وارد شبکه میشود نیز کاهش دهد. این تحلیلگر حوزه آب با تأکید بر ضرورت رعایت الزامات بهداشتی گفت: منظور از استفاده از آب خاکستری این نیست که این آب بدون تصفیه دوباره مصرف شود. باید سیستم مناسب جمعآوری و تصفیه وجود داشته باشد و کیفیت آب متناسب با نوع مصرف تعیین شود. بعد از تصفیه، میتوان از آن برای مصارف غیرشرب استفاده کرد. وی افزود: در برخی مطالعات و تجربههای اجرایی، استفاده از آب خاکستری برای فلاشتانکها، شستوشوی محوطه و فضای سبز مورد توجه قرار گرفته است. این موضوع بهویژه در ساختمانهای جدید اهمیت دارد، چون میتوان از همان مرحله طراحی ساختمان، سیستم جداگانه جمعآوری و تصفیه آب خاکستری را پیشبینی کرد.
بازچرخانی آب باران
عسکری ادامه داد: همین موضوع درباره آب باران نیز صدق میکند. میتوان در ساختمانها و مجموعههای مختلف، بخشی از آب باران را جمعآوری کرد و پس از ذخیرهسازی برای مصارف مناسب به کار گرفت. البته اجرای این طرح نیز به شرایط ساختمان، میزان بارندگی و امکانات موجود بستگی دارد، اما اصل موضوع این است که نباید تمام آبهایی را که قابلیت استفاده مجدد دارند، از چرخه خارج کنیم. وی با اشاره به اینکه مدیریت مصرف به تنهایی نمیتواند بحران آب را حل کند، گفت: کاهش مصرف همچنان ضروری است، اما در شرایط فعلی کشور باید همزمان به بازچرخانی آب و استفاده از منابعی که اکنون به عنوان پساب یا روانآب از دسترس خارج میشوند نیز توجه کنیم. عسکری اظهار کرد: در یک طرف ماجرا، آب باران و سیلاب قرار دارد که در مدت کوتاهی وارد یک منطقه میشود و اگر مدیریت نشود از دسترس خارج میشود؛ در طرف دیگر، آب مصرفشده در ساختمانها قرار دارد که پس از یک بار استفاده مستقیماً وارد شبکه فاضلاب میشود. هر دو مورد نشان میدهند که هنوز ظرفیتهای زیادی برای استفاده دوباره از آب داریم. وی افزود: اگر آب خاکستری پس از تصفیه در همان ساختمان دوباره مورد استفاده قرار گیرد، بخشی از نیاز آن ساختمان به آب تازه کاهش پیدا میکند. اگر روانآب نیز در سطح حوزه آبخیز کنترل و به سمت آبخوانها هدایت شود، بخشی از منابع زیرزمینی تقویت خواهد شد؛ بنابراین بازچرخانی و مدیریت روانآب باید در کنار کاهش مصرف دنبال شود.
بازنگری در مقررات ساختمان
مدیر سابق مرکز نوآوری دریایی با اشاره به مقررات موجود در کشور گفت: موضوع آب خاکستری و بازچرخانی آب در مقررات ملی ساختمان و نظام مهندسی نیز مورد توجه قرار گرفته و برای ساختمانهایی که از تأسیسات بازچرخانی آب یا سیستم جمعآوری آب باران استفاده میکنند، حتی مشوقهایی مانند تخفیف در کارمزد دفع فاضلاب پیشبینی شده است. او ادامه داد: بنابراین مسأله این نیست که درباره این موضوع هیچ قانون یا مقرراتی وجود ندارد. مشکل اصلی، فاصله میان قانون و اجرای گسترده آن است. سالها درباره استفاده از پساب، آب خاکستری و آب باران صحبت شده، اما هنوز تعداد زیادی از ساختمانها برای تمام مصارف خود از آب شرب استفاده میکنند. عسکری گفت: این در حالی است که برای تأمین آب شرب، هزینه و انرژی زیادی صرف میشود؛ آب تصفیه و منتقل میشود و در نهایت ممکن است برای شستوشوی حیاط، آبیاری فضای سبز یا استفاده در فلاشتانک مصرف شود. اگر بتوانیم این مصارف را از آب شرب جدا کنیم، هم مصرف آب کاهش پیدا میکند و هم فشار کمتری به منابع وارد خواهد شد. وی تأکید کرد: بحران آب را نمیتوان با یک راهکار حل کرد. کاهش مصرف، جلوگیری از هدررفت، بازچرخانی آب، استفاده از آب خاکستری، جمعآوری آب باران، کنترل سیلاب و تقویت آبخوانها باید در کنار یکدیگر دیده شوند. بارشهای شدید و سیلابهایی که امروز در برخی مناطق کشور شاهد آنها هستیم، میتوانند یک هشدار جدی باشند که اگر زیرساخت و برنامه لازم وجود نداشته باشد، آبی که میتواند برای کشور یک فرصت باشد، در مدت کوتاهی به خسارت تبدیل میشود. در مقابل، اگر این آب به شکل درست جمعآوری و هدایت شود، میتواند بخشی از فشار ناشی از کمآبی و افت منابع زیرزمینی را کاهش دهد.
