پیمان مکه، مثلث امنیتی جدید منطقه؟
موضوعی که به نوعی میتواند نشان دهنده تغییر ترتیبات امنیتی منطقهای باشد.
سه ضلعی امنیت منطقهای
اواخر هفته گذشته بود که رسانههای پاکستانی خبر سفر شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان به عربستان را منتشر کردند و بسیاری بر این عقیده بودند که او قرار است برای بحث و گفتوگو پیرامون مذاکرات تهران-واشنگتن به عربستان سفر کند، اما حالا مشخص شد که هدف از سفر وی به عربستان، صرفاً دیدار با محمد بنسلمان، ولیعهد عربستان نبوده، بلکه حضور رجب طیب اردوغان، رئیسجمهوری ترکیه نیز مکمل این دیدار بوده که ستون فقرات آن را اجلاس سهجانبه برای امضای توافقنامه دفاعی میان این سه کشور تشکیل میدهد. بر اساس بیانیه مشترکی که پس از این اجلاس منتشر شد، عربستان، ترکیه و پاکستان در جریان اجلاس مکه در روز جمعه به میزبانی پادشاهی سعودی با حضور محمد بنسلمان، رجب طیب اردوغان و شهباز شریف «توافق مکه برای دفاع مشترک» را امضا کرده و بیانیه مشترکی در این خصوص صادر شد. در بیانیهای که توسط خبرگزاری رسمی عربستان سعودی (واس) منتشر شد، آمده است که «بر اساس پیوندهای برادری و همبستگی اسلامی که آنها را متحد میکند و مطابق با منافع استراتژیک مشترک و همکاری دفاعی نزدیکشان، شاهزاده محمد بنسلمان بن عبدالعزیز آل سعود، ولیعهد و نخست وزیر، رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور جمهوری ترکیه و محمد شهباز شریف، نخست وزیر جمهوری اسلامی پاکستان، «توافقنامه مکه برای دفاع مشترک» را امضا کردند که نشان دهنده تعهد سه کشور به تقویت امنیت مشترک و دستیابی به امنیت، صلح و ثبات در منطقه و جهان، و تلاش برای آیندهای امن و مرفه است». در این بیانیه مذکور به این موضوع اشاره شده که «هدف این توافقنامه افزایش بازدارندگی مشترک در برابر هرگونه تجاوز است و تصریح میکند که هرگونه حمله مسلحانه به هر یک از سه کشور، حمله به هر سه کشور قلمداد میشود و این توافقنامه همچنین بر توسعه همه جنبههای همکاری دفاعی بین آنها تمرکز دارد و امضای توافقنامه دفاعی مشترک مکه بیانگر تعهد به تقویت بیشتر امنیت جمعی است». در بیانیه مشترک عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان عنوان شده است: هدف این توافقنامه افزایش بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه اقدام خصمانه است. این توافقنامه بر توسعه همه جنبههای همکاری دفاعی تمرکز دارد. همچنین وزارت امور خارجه پاکستان (جمعه) ضمن تاییدِ امضای این توافقنامه اعلام کرد که این توافقنامه نظامی نشان دهنده تعهد مشترک برای تقویت امنیت است و با هدف تقویت صلح، امنیت و ثبات در منطقه و فراتر از آن امضاء شده است. وزارت امور خارجه پاکستان همچنین تصریح کرده که توافقنامه دفاعی تصریح میکند که هرگونه حمله مسلحانه علیه هر یک از سه کشور، حمله به هر سه کشور تلقی میشود. رویترز نیز به نقل از یک مقام ترکیهای گزارش داد که توافق با پاکستان و عربستان صرفاً ماهیت دفاعی دارد و تعهد به حمایت متقابل را فقط برای اهداف دفاعی تصریح میکند و این توافق علیه هیچ طرف خاصی نیست و برای سایر کشورهای منطقه نیز قابل اجرا خواهد بود و این توافق جایگزین یا لغو کننده هیچ توافق دو جانبه یا چند جانبهای نیست.
پیمان مکه؛ چرخش عربستان؟
اینکه در شرایط کنونی منطقه و کمی پس از اجلاس اخیر به میزبانی سعودی برای ایجاد ائتلاف بینالمللی دریایی در دریای سرخ و تنگه بابالمندب، چنین پیمانی با محوریت عربستان میان ریاض، آنکارا و اسلامآباد منعقد میشود، به وضوح نشان میدهد که عربستان از دو نگاه و منظر در شرایط کنونی منطقه احساس خطر و حتی «تنهایی استراتژیک» میکند. این توافق سوالاتی ایجاد خواهد کرد و باید دید مقدمهای برای اقدام علیه محور مقاومت هم هست یا مثل توافقات قبلی نظیر پیمان دفاعی دوجانبه عربستان و پاکستان و یا توافق دفاعی کشورهای شورای همکاری خلیج فارس موسوم به سپر جزیره، روی کاغذ باقی خواهد ماند. این پیمان، اگر نشانی از واقعیت داشته باشد، یک زلزله ژئوپلیتیک در منطقه است. در مجموع دو نگاه وجود دارد. نگاه اول بحث شک و تردید ریاض در مورد دفاع ایالات متحده از پادشاهی عربستان سعودی است. بسیاری از دادههای نظامی و همچنین مستندات موجود در حوزه سیاسی امنیتی نشان میدهد که تجهیزات و تسلیحات آمریکا مانند پدافندهای پاتریوت و... نتوانستهاند وصف دفاع عمیق را برای سعودیها به ارمغان بیاورند. نگاه دوم نگرانیهای سعودی از تاثیر تنشها و منازعات نظامی در منطقه بر جریان صادرات انرژی است. عربستان نگران این است که اگر مجدداً از ناحیه یمن مورد اصابت قرار بگیرد و یا اینکه تنشها در بابالمندب و دریای سرخ پیچیدهتر از شرایط فعلی شود، میتواند متضرر اصلی این معادلات شود. در این ارتباط حسامالدین آشنا نوشته است: «توافق سهجانبه قواعد پیرامونی جنگ را تغییر میهد. اثر فوری آن، کاهش کارایی تهدید علیه کشورهای خلیج فارس و افزایش احتمال ورود ترکیه و پاکستان به منازعه درصورت حمله به عربستان است. اثر ساختاری آن ایجاد هستهای برای نظم امنیتی جدید به محوریت ریاض، آنکارا و اسلامآباد است». در سوی دیگر رئیس سابق میز ایران در اطلاعات نظامی اسراییل سوال روشنی را مطرح کرده است. دنیس سیترونوویچ، نوشت: «تصور کنید ایران در پاسخ به یک حمله آمریکا، زیرساختهای نفتی عربستان را هدف قرار دهد. آیا ترکیه و پاکستان واقعاً آماده خواهند بود علیه ایران اقدام نظامی کنند؟» به نظر میرسد این توافق در عین حال پیام روشنی هم به غرب باشد و اینکه از مناسبات امنیتی منطقه فاصله گرفته و پشت رژیم صهیونیستی پنهان شده است. پنهان شدن پشت اسراییل خوشایند کشورهای منطقه نیست.
