روایت حجاریان از پروژه نفوذ در کشور

 حال اینکه در چنین شرایطی بسیاری از مساله نفوذ در کشور صحبت می‌کنند و اینکه باید چگونه با این مساله برخورد شود تا از اتفاقات دیگری مشابه جلوگیری گردد. واقعیت امر نیز بر آن است که اگر نهاد‌های امنیتی و اطلاعاتی اشراف بیشتری بر امورات داشته باشند مراتب، حیطه بندی‌ها، دسترسی و رصد و پایش اخبار به درستی انجام شود می‌توان امیدوار بود به جای اینکه دشمن با طرح‌هایی به دنبال پروژه فریب اطلاعاتی باشد ایران با طرح‌های پیچیده دشمن را در تور اطلاعاتی خود گرفتار کند و نهایتا آنها را به شکست اطلاعاتی بکشاند تا ضمن وارد آوردن ضربات جبران ناپذیر به دشمن از حملات احتمالی هدفمند نیز جلوگیری کند. 

* از نفوذ تا اعتماد عمومی

سعید حجاریان تئوریسین اصلاح‌طلب در تحلیلی در باب شرایط کشور نوشت: مدتی است به‌واسطه شرایط کشور واژه‌هایی نظیر «نفوذ»، «رخنه»، «حفره»، «جاسوس» و امثال اینها بر ادبیات سیاسی و مطبوعاتی سایه افکنده است. برخی افراد به‌واسطه تجارب و مشاهدات‌شان به این قبیل موضوعات پرداخته‌اند و دیگرانی هم صرفاً از حیث تفنن و برچسب‌زنی حول این واژه‌ها تولید گفتار و نوشتار کرده‌اند. این فضا حس «جاسوسی‌هراسی» را در میان مردم پدید آورده و طبعاً ذهن سیاست‌گذاران هم درگیر شده است. در حالی‌که جامعه سالم بیشتر مبتنی بر اعتماد و هم‌پذیری است تا شک و طرد دیگری. وی در ادامه آورده است: با این اوصاف، هر چه هست باید گفت که این اولین بار نیست که ما با این وضعیت مواجه می‌شویم و قطعاً آخرین بار نیز نخواهد بود؛ بنابراین پرسش مقدر این خواهد بود که چگونه باید در وضعیتی که می‌پنداریم نفوذ فراگیر شده است، یا دست‌کم به عاملی تأثیرگذار تبدیل شده است، مفری برای حیات سیاسی و سیاستی بگشاییم. این چهره سیاسی در باب نفوذ عنوان کرد: در گام نخست باید بر وجود پدیده‌ای به‌نام «نفوذ»، به‌مثابه یک بیماری، صحه بگذاریم و در وزن‌دهی تحلیلی آن را به متغیری کم‌اهمیت تقلیل ندهیم. در دنیای جدید، سلسله اتفاقات منتج به خرابکاری و ترور و... را اغلب به عوامل تکنولوژیک نسبت می‌دهند حال آن‌که همواره نسبتی میان تکنولوژی و عوامل انسانی وجود دارد و باید سهمی برای عامل انسانی در نظر بگیریم. وی ادامه داد: سهم عامل انسانی زمانی تقویت می‌شود که زمینه‌های تزلزل فردی میل به افزایش کند؛ این زمینه‌ها چندبُعدی و متعدد هستند و به‌خصلت‌های روان‌شناختی، سیاسی و... مربوط می‌شوند، اما در شرایط اقتصادی نابهنجار و فقر مزمن زمینه‌های لغزش عوامل انسانی بیش از پیش می‌شود تغییر روایت ما از نفوذ می‌تواند در پیشگیری موثر واقع شود چرا که در زمینه ترور، خصوصاً ترور‌های جدید، نمی‌توان همچون گذشته قائل به مقابله و دفع خطر در لحظه بود. وی ادامه داد: پس از پیروزی انقلاب اسلامی، به‌واسطه فروپاشی نهاد‌های نظامی و امنیتی سازوکار‌های مرتبط با ضدجاسوسی با اختلال جدی مواجه شد و فرآیند احیاء نهاد ضدجاسوسی نیز با کندی و دشواری فراوان پیش رفت. حجاریان بیان کرد: این‌که امروز اعتماد عمومی و مشارکت سیاسی با چه وضعیتی مواجه است، محل تأمل است و پیمایش‌هایی در این زمینه وجود دارد ولی هر چه هست نمی‌توان وضع کنونی را با دوران انقلاب، دست‌کم در دهه نخست آن مقایسه کرد. 

*اجتناب از جاسوس‌پنداری

این نظریه پرداز اصلاح‌طلب در باب نفوذ و فلج تصمیم‌گیری ابراز کرد: زمانی‌که مسأله نفوذ برجسته می‌شود و از سطح مباحث کارشناسی به سطح مجادله‌های عمومی کشیده می‌شود، ساخت سیاسی کشور در لاک خود فرو می‌رود. سیدعباس عراقچی، وزیر خارجه اشاره داشت که در دوره جنگ با جابجایی‌های متعدد مسئولیت دیپلماتیک خویش را که همانا ارتباط پیوسته با نهاد‌ها و شخصیت‌های دیپلماتیک باشد، انجام داده است، اما با گشت‌زنی در شهر. این در حالی است که در مواجهه با پدیده نفوذ می‌بایست نقطه بهینه‌ای را تعریف کرد و میان «ترس از جاسوس/نفوذی» و «کارآمدی فرد/افراد مظنون» ایجاد توازن کرد تا ضمن حفظ کارکرد و کارآمدی سیستم از توقف کلی آن جلوگیری کرد. وی ادامه داد: همچنین باید از محصور شدن در سه ضلعی «جاسوس‌پنداری-گزینش‌گری-ناکارآمدی» اجتناب کرد. زیرا در این چرخه، نخست همه ارکان و افرادی که متفاوت می‌اندیشند، جاسوس پنداشته می‌شوند یا در دستگاه غیریت‌سازی به‌مثابه نفوذی معرفی می‌شوند، پس از آن نوبت گزینش و گزینش‌گری بی‌ضابطه و حذف‌محور فرامی‌رسد تا جایی که ناکارآمدی به‌عنوان وضعیت جبری به حکمرانی تحمیل می‌شود. وی ابراز کرد: تحلیل‌هایی از جنس وجود شبکه جاسوسی در کشور دیگر امروز فاقد کارکرد است؛ به عبارتی در دوره کنونی نمی‌توان یک نحله فکری، یک جریان سیاسی و یا حامیان یک تصمیم را به‌شکل بلوکی با صفت و برچسب نفوذی و جاسوس از صحنه سیاست اخراج کرد. زیرا به شکل فنی جاسوس و نفوذی با منطق فعالیت «شعاعی» اساساً تک‌عامل هستند و اصولاً شبکه‌ای در کار نیست. در واقع، نفوذی/جاسوس با یک سرپل (ابزار یا فرد) مرتبط است و او از آن طریق به مرکز متصل می‌شود. تنها زمانی می‌توان از شبکه نفوذی‌ها سخن گفت که مرکز جاسوسی تصمیم گرفته باشد میان نفوذی‌/جاسوس‌ها شبکه‌ای افقی شکل دهد آن هم در مقطع خاص و برای انجام یک عملیات. حجاریان تصریح کرد: از این رو باید با تمرکز بر افزایش «اعتماد عمومی» و تقدم بخشیدن به پروژه احیاء «دولت- ملت» به‌جای سیاست توده‌ای از یک‌سو و ایجاد ترکیبی بهینه از «کارآمدی و تحفظ» از سوی دیگر، میدان عمل را برای تغییرات و تصمیمات اجتماعی- سیاسیِ معطوف به برآورده کردن مطالبات عمومی جامعه فراخ کرد.