بازگشت از مرز یا بازگشت به مرز؟
پرسش این است که سرنوشت کسانی که از کشور خارج شدهاند چیست؟ آیا خروج آنان در سامانهای ثبت میشود که هنگام ورود مجدد قابل شناسایی باشد؟ و اگر ورود غیرقانونی دوباره رخ میدهد، مقیاس آن چقدر است؟ سکوت در برابر این تصاویر، نه آنها را معتبر میکند و نه بیاعتبار؛ تنها خلأ اطلاعات رسمی را بزرگتر میکند. مساله این است که وضعیت افغانستان چنان تلخ شده که عموم شهروندان در برابر ستمی که بر افغانها میرود بیتفاوت نیستند با این حال نمیتوان نسبت به بغرنج شدن شرایط بخصوص در حاشیه شهرها بیتفاوت بود.
بعد امنیتی ماجرا
مسأله ای که موجب حساسیت میشود این است که تصاویر منتشر شده در فضای مجازی این شائبه را پدید میآورد که آیا این مهاجران در بدو ورود به کشور ثبت میشوند؟ آیا در این بین افرادی وجود دارد که قبلا از کشور خارج شده و به افغانستان رفته باشند و حالا دوباره وارد کشور میشوند؟ این سوال مهم است، زیرا اگر کسی یک بار شناسایی، ثبت و از کشور خارج شده و دوباره از مسیر غیرقانونی وارد شده باشد، یعنی یکی از حلقههای مهم مشکل دارد. به عبارت دیگر مسئولان باید روشن کنند که اگر بازگشتی اتفاق میافتد، چه تعداد کسانی را شامل میشود که در سالهای اخیر از کشور خارج شدهاند. البته باید به یاد داشت که در حال حاضر مهاجرت مسالهای جهانی محسوب میشود، اما موضوعی که اهمیت دارد، این است که بازگشت غیرقانونی دامنهای وسیعتر پیدا میکند و مسئله فقط مهاجرت نیست. بدیهی است که بازگشت غیرقانونی کسی که قبلا اخراج شده، از منظر امنیتی با کسی که برای اولین بار وارد کشور میشود تفاوت دارد. چون درباره فرد اخراج شده، دولت قبلاً تصمیم گرفته که حضور او در ایران مجاز نیست؛ بنابراین عبور مجدد او از مرز به معنای شکست همان تصمیم است و دقیقا به همین دلیل است که مسئولان باید نسبت به موضوع حساس باشند. اگر اخراج بدون جلوگیری از بازگشت مجدد انجام شود، هزینه اجرای سیاست مهاجرتی بالا میرود، اما اثر بازدارندگی آن پایین میآید. وقتی از حوزه امنیتی سخن به میان میآید میتوان گستردگی موضوع را تخمین زد. یکی از ابعاد مشکل به قاچاق و حاشیههای آن مربوط میشود. وقتی فردی بتواند بعد از اخراج دوباره وارد ایران شود، برای شبکههای قاچاق انسان یک بازار ایجاد میشود. میتوان تصور کرد که قاچاقچی به مهاجر خواهد گفت که حتی اگر در هنگام عبور از مرز گرفتار و اخراج شدی، باز هم میتوانم تو را برگردانم و به این وسیله اعتباری برای قاچاقچیان انسان به دست میآید و در چنین شرایطی، اخراج به جای آنکه پایان فرآیند مهاجرت غیرقانونی باشد، ممکن است تبدیل به یک مرحله از چرخه مهاجرت شود. روشن است که موضوعاتی مانند مسیرهای بازگشت، هزینه عبور، واسطهها، نقاط مرزی، شیوه انتقال و اینکه چه کسانی از این چرخه اقتصادی سود میبرند، شایسته بررسی دقیق است.
قانونی، غیرقانونی
از سوی دیگر نباید فراموش کرد که مهاجرت قانونی با ورود غیرقانونی تفاوت دارد و حتی کمیساریای عالی سازمان ملل متحد برای پناهندگان UNHCR برای بازگشت داوطلبانه افغانهای دارای مدارک، فرآیند مشخصی تعریف کرده و از جمله در ایران برای آنها فرم بازگشت داوطلبانه صادر میشود. با این وجود قابل قبول خواهد بود که ایران درباره پذیرش، اقامت، کار و بازگشت اتباع خارجی سیاستهای سختگیرانه داشته باشد، اما این سیاست زمانی مؤثر خواهد افتاد که ورود و خروج قابل ثبت و کنترل باشد. با همه اینها مسئله امروز فقط این نیست که چند میلیون مهاجر از ایران خارج شدهاند، مسأله این است که چند نفر از کسانی که خارج شدهاند، دوباره برگشتهاند؟
یک نکته بسیار مهم
از ابتدای زمستان گذشته تا پایان تابستان دستکم ۴۳۹ هزار شهروند افغانستان از ایران اخراج شدهاند و گفته میشود حدود ۸۴ درصد بازگشتها اجباری بوده است. همزمان سازمان ملل و سازمان بینالمللی مهاجرت هشدار دادهاند که بیکاری و فقر در افغانستان باعث مهاجرت مجدد بخشی از بازگشتکنندگان میشود که از مسیرهای غیرقانونی و با کمک قاچاقچیان دوباره به ایران برمیگردند. این اطلاعات در کنار تصاویر منتشر شده در روزهای اخیر که در فضای مجازی دست به دست میشود، میتواند موجب تشویش و نگرانی عمیق شود، اما خوب است کاربران فضای مجازی متوجه فعالیتهای مخرب در این زمینه باشند، آنهم در وضعیتی که اصالت هیچ یک از آن تصاویر تایید نشده است. کاربران باید حساستر از گذشته به این بیندیشند که این فیلم دقیقا کجا را نشان میدهد؟ استان، شهرستان، نزدیک کدام پاسگاه مرزی؟ چه تاریخی گرفته شده؟ فیلمبردار کیست؟ و تا وقتی پاسخ روشنی برای این سوالها به دست نیامده، آن را خبر جعلی فرض کنند. اینجا هم یکی از آن گلوگاههایی است که وظیفه سنگین مسئولان نمود مییابد. بخشی از این سوالات را مسئولان میتوانند پاسخ دهند. آنها میتوانند با روشن کردن ماهیت چنین تصاویری جلو نگرانی احتمالی را بگیرند. درک این نکته ساده است که وقتی کشورمان در شدیدترین فشارهای ناشی از تحریم قرار دارد، آیا ظرفیت پذیرایی از مهاجران غیرقانونی مانند گذشته وجود دارد یا نه؟
