يک شازده و هزار قصه
نگاهي به کتابهايي
درباره دکتر مصدق
يک شازده و هزار قصه
دفتر زندگي دکتر محمد مصدق، نه در14 اسفند 1345، که در 28 مرداد 1332 به پايان آمد، اما نام و زندگي پرفرازونشيب او در طول اين هفت دهه، به همه حوزهها راه يافته است. از شعر و ادبيات گرفته تا کتابهاي بسياري که در داخل و خارج ايران به زبان فارسي و ديگر زبانها درباره زندگي شخصي و سياسي او و کودتاي 28 مرداد نوشته شده است.
براي بازسازي چهره شخصيتي که بيش از نيمقرن پيش، عکسش روي مجله تايم رفت و جنبش او، موجب تحرکهاي فراوان سياسي-اقتصادي در شرقِ استعمارزده -مثل مصر و اندونزي و پاکستان و...- شد و همچنين بعد از گذشت نزديک به هفتاد سال، هنوز مساله «مصدق» نوعي تابو محسوب ميشود، خواندن کتابهايي در سيماي شخصيت مصدق -در کنار کتابهاي تاريخي چپ و راست يا علمي- ميتواند براي عامه مردم، همچنين پژوهشگران تاريخي-ادبي-اجتماعي، بسيار راهگشا باشد؛ هرچند به تمامي اين کتابها به ديده شک بنگريم، باز شخصيت مصدق را الگوي مناسب اخلاقي براي جامعه امروزين اخلاقگريز -در هر زمينهاي- مييابيم.
«آشوب» يکي از مهمترين و دقيقترين کتابها درباره زندگي محمد مصدق نوشته احمد بنيجمال است؛ کتابي که حاتم قادري به آن مقدمه نوشته است. آشوب، ماهعسلِ نثري روان و نگاهي بديع، به همراه تکيه بر اسناد معتبر و تاريخي است. بنيجمال در اين کتاب سعي داشته با تمرکز به زندگي شخصي و شخصيت زندگي دکتر مصدق، سيمايي تازه از رهبر جبهه ملي نشان دهد. سيماي که ما از مصدق در اين کتاب ميبينيم، تصوير شاهزادهاي قاجاري است که بهرغم دلبستگيهاي خود به زمانه قاجار، اصلاحطلب است و ايران مترقي را حمايت ميکند. ترقي که بر پايه دموکراسي و با استفاده از ظرفيت داخلي است نه وابسته به اردوگاه شرق يا غرب. نويسنده در کتاب خود نشان ميدهد که براي فهم بهتر تصميمات سياسي مصدق، بايد در زندگي شخصي او غور کنيم و تمام زندگياش را مورد مطالعه قرار دهيم نهفقط دو سال نخستوزيري را.
کتابهاي زيادي درباره مصدق بر پايه اسناد و مدارک نوشته شده و برخي نيز بسيار ارزندهاند، اما «در خلوت مصدق»، کتابي است که نويسنده آن، اين امتياز را داشته تا با زندگي با مصدق، «پيشوايش» را درک کند. شيرين سميعي که همسر سابق محمود مصدق - نوه دکتر مصدق- است، در کتاب خود خاطراتي را از ديدار خود با مصدق و ساير اعضاي خانواده او را شرح ميکند. نگاه سميعي به مصدق در اين کتاب، برخلاف نگاه به همسر خود، بسيار مثبت و ستايشگونه است و او را فردي ميداند که در زندگياش جز حق نگفت و به ناحق نپيوست. دغدغه نويسنده، بيان تاريخ نيست و توجه بسيار کمي به وقايع تاريخي دارد و تمرکز خود را بر زندگي شخصي مصدق و ديدارهاي خود با او گذاشته است.
براي رسيدن به فهم و درک نسبتا خوبي از دوره سلطنت پهلوي در ايران، نميتوان کتابهاي آبراهاميان را ناديده گرفت. نويسندهاي که چندين کتاب در اين زمينه دارد که برخي از آنها مثل «ايران بين دو انقلاب» مرجع محسوب ميشود؛ اما کتاب «کودتا»ي او، يکي از جديدترين اثرها درباره کودتاي 28 مرداد است. نويسنده در اين اثر، نخست به ريشههاي مليشدن نفت در ايران ميپردازد و با ارائه سابقه کوتاهي از مبارزات نفت در ايران، به دوره نخستوزيري مصدق وارد ميشود و کشمکشهاي ايران و انگليس را شرح ميدهد. نويسنده با نگاهي موشکافانه و با استفاده از اسناد معتبر و به روز، سعي داشته تا روايات بسيار جامعي را از مساله مليشدن نفت ايران و کودتاي 28 مرداد شرح دهد.
«کارنامه مصدق» يکي ديگر از کتابهايي است که مورد استقبال علاقهمندان تاريخ معاصر ايران قرار گرفته است. نگارنده -ارسلان پوريا - در زمان مليشدن صنعت نفت، عضو حزب بوده است. آقاي پوريا که خود شاهد عيني دوران مصدق به حساب ميآيد، سعي کرد با نگارش اين کتاب، برداشت و فهم خود را از اتفاقات و حوادث اين برهه از تاريخ ايران بنوسيد و در کتابي -که نام اوليه آن «کارنامه مصدق و حزب توده» بود- منتشر کند.
در حوزه ادبيات داستاني، «دکتر نون زنش را بيشتر از مصدق دوست دارد» يکي از مهمترين آثاري است که در آن مصدق بهعنوان يک شخصيت داستاني حضور دارد. اين رمان را شهرام رحيميان نوشته و در سال 1380 برنده جايزه گلشيري براي بهترين رمان سال شد. داستان در دهه سيوچهل ميگذرد. دکتر نون (کاراکتر اصلي رمان) علاوه بر نسبت فاميلي با دکتر مصدق، (نخستوزير وقت) معاون او نيز بود و بعد از کودتا دستگير شد و تحت انواع شکنجهها قرار گرفت. او به پاس عهدي که با مصدق بسته بود همه فشارها را تحمل کرد تا آنکه ماموران با صحنهسازي او را به گمان اينکه زنش مورد تعرض قرار خواهد گرفت وادار به مصاحبهاي راديويي و اظهار انزجار از مصدق کردند... .
