دو بحران برای یک جهان

پوریا زرشناس، دکترای اقتصاد انرژی‌های تجدیدپذیر نوشت: بهار ۲۰۲۶، جهان صحنه دو نوع جنگ اقتصادی متفاوت است: جنگ تجاری آمریکا و چین با تعرفه‌های سنگین و بسته شدن تنگه هرمز توسط ایران که شوک‌های قیمتی ایجاد کرده است. سؤال اصلی: کدام یک «سخت‌تر» است؟ پاسخ: بستن هرمز، یک «حمله قلبی» آنی است، در حالی که جنگ تجاری یک «سرطان» آرام و پیش رونده! ادوارد فیشمن، کارشناس تحریم‌ها، گلوگاه اقتصادی را دارای سه ویژگی می‌داند: کنترل عرضه، دشواری جایگزینی و اثر نامتقارن. تنگه هرمز هر سه را دارد (۲۰ درصد نفت جهان از آن عبور می‌کند)، اما دولت ترامپ غافلگیر شد.

 سناتور ران وایدن فاش کرد که وزارت خزانه‌داری آمریکا هیچ تحلیلی از تبعات بستن هرمز نداشته است. مشاور ارشد وزیر خزانه‌داری اعتراف کرد تحلیل خود را پس از دیدن خبر حملات در تلویزیون و به صورت شخصی آغاز کرده است. در جنگ تجاری، چین از گلوگاه «مواد معدنی نادر» (۹۴ درصد تولید جهانی) استفاده کرد، اما این بحران کشنده نبود. آمریکا جایگزین‌هایی در معادن داخلی و پاکستان یافت و چین صادرات خود را به آسیا و آفریقا منتقل کرد، اما بستن هرمز یک «شوک آنی» است و سه دلیل با خود همراه می‌بیند: نخست؛ هرمز تنها راه خروج نفت خلیج‌فارس است و جایگزینی ندارد.

دوم؛ افزایش قیمت نفت، بنزین، کود، پلاستیک و مواد غذایی را جهش داد. سوم؛ در حالی که جایگزینی مواد معدنی چین ۱-۲ سال طول می‌کشد، قیمت بنزین آمریکا طی چند روز اوج گرفت. از طرفی اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، وضعیت اقتصاد ایران را «در حال خفگی» توصیف کرد. محاصره دریایی به گونه‌ای طراحی شده که هیچ کشتی نفتی اجازه خروج ندارد و ایران مجبور به تعطیلی تدریجی چاه‌های نفت شده است.

 بسنت با صراحت گفت ارتش ایران قادر به پرداخت حقوق سربازان خود نیست، اما نکته مهم این است که آمریکا نیز از بستن هرمز ضربه خورده و همین امر طرفین را به میز مذاکره کشانده است. بسته شدن هرمز قیمت نفت را به بالای ۱۲۰ دلار رساند و ذخایر کود آمریکا فقط تا ژوئن پاسخگو خواهد بود. در ایران، بیکاری نخبگان ناشی از «بسته بودن درها» است؛ وقتی کشتی وارد نمی‌شود، کارخانه مواد اولیه ندارد.

در اتفاقی عجیب، فروش خودرو‌های برقی در آمریکا ۷۲ درصد افزایش یافته است. ایران با بستن هرمز، دشمن خود را مجبور به تغییر فناوری کرده! اما در ایران با بنزین ۱۵۰۰ تومانی، چنین تحولی بعید است.

 آمریکا دو اشتباه استراتژیک مرتکب شد: جنگ تعرفه‌ای با چین بدون جایگزین برای خاک‌های نادر و جنگ نظامی با ایران بدون برنامه برای بستن هرمز. بستن هرمز بدتر است، چون سرعت تخریب آنی دارد، دامنه تأثیرش بر نان و دارو است و ایران برای بقا می‌جنگد. ادوارد فیشمن می‌گوید: «آمریکا دیگر همه گلوگاه‌ها را در اختیار ندارد». در ۶۰ روز آینده، یا توافق و آرامش یا جهانی فقیرتر و خطرناک‌تر در انتظار ماست.