آژانس تأکید دارد که بدون دسترسی میدانی و نصب تجهیزات نظارتی، امکان راستیآزمایی دقیق درباره وضعیت مواد هستهای و میزان فعالیتها وجود ندارد. در ادامه، ایران با استناد به شرایط امنیتی پس از بمباران این تأسیسات و همچنین چارچوبهای قانونی داخلی، اعلام کرده است که بازگشت بازرسیها نیازمند بررسی و تصویب در سطوح عالی تصمیمگیری کشور است. مقامهای ایرانی بارها تأکید کردهاند که همکاری با آژانس بهطور کامل قطع نشده، اما شکل و دامنه آن باید متناسب با شرایط جدید تعریف شود. از نگاه تهران، آژانس در قبال حملات به تأسیسات هستهای غیر نظامی موضع شفافی اتخاذ نکرده و همین مسئله بیاعتمادیها را تشدید کرده است. همانطوری که در ادامه اشاره خواهیم کرد رابطه ایران و آژانس در وضعیتی قرار دارد که نه قطع کامل همکاری رخ داده و نه اعتماد لازم برای بازگشت به نظارت گسترده شکل گرفته است. ادامه این وضعیت میتواند هم بر ارزیابیهای فنی آژانس اثر بگذارد و هم پیامدهای سیاسی و دیپلماتیک گستردهتری برای ایران و نظام عدم اشاعه هستهای به همراه داشته باشد. در این مورد بیشتر میخوانید.
آژانس سازوکار ندارد
دیوار بیاعتمادی فیمابین همچنان در حال بلندتر شدن است این در حالی است که دوطرف همچنان بهدنبال مسیرهای مذاکراتی برای حل چالشها هستند. در این مورد محمد اسلامی، رئیس سازمان انرژی اتمی در حاشیه جلسه هیات دولت در جمع خبرنگاران با اشاره به ادعاهای اخیر گروسی درباره برنامه هستهای ایران گفت: «انتظار این است که آقای گروسی از این ادبیات استفاده نکند. آژانس بینالمللی انرژی اتمی زیرمجموعه سازمان ملل است و اساسنامه مشخص دارد که تکالیفی را برای دبیرکل آن مشخص کرده و آقای گروسی باید به تکالیفش در گزارشهایی که آماده میکند و سخنانی که بر زبان میآورد، پایبند باشد. در جریان جنگ ۱۲ روزه به مراکز هستهای ایران که تحت نظارت آژانس است، حمله شده و باید عکسالعملی را از آژانس در این زمینه شاهد میبودیم، اما هیچ اتفاقی رخ نداد حالا پرسش این است میخواهند بر چه چیزی از تاسیساتی که بمباران شده نظارت کنند. ما هیچ عدم پایبندی نداشتیم. اگر سایتهای ما را بمباران کردهاند و از بین بردهاند به دنبال چه چیزی میگردند، آژانس باید اعلام کند رویههای بازرسی از تاسیسات بمباران شده چیست تا بتوانیم مطابق آن رویه عمل کنیم.»
او همچنین در ادامه انتقاد از سیاستهای هستهای آمریکا اضافه کرد: «اگر یک کشور از بمب اتم استفاده کرده و صنعت هستهای را به انحراف کشانده همین آمریکاست. آنان حق ندارند اینگونه به دنیا القا کند. در بخشهای گوناگون از محیطزیست، انرژی و درمان دامنه گسترده از خدمات به مردم ارائه میکنیم. سازمان انرژی اتمی ایران درحالی این خدمات را به مردم ارائه میکند که تمام فرآیندها، اجزای آنها و سامانههایش سالهاست تحریم است و ما همه اینها را طراحی کردهایم و ساخته و صنایع کشور را پشتیبانی میکند.»
رئیس سازمان انرژی اتمی با بیان اینکه مشخص شده موضوع هستهای بهانهای بیش برای دشمنان نیست، اضافه کرد: «اکنون مظلومیت مردم و ایران برای همه مشخص شده که فشارها و پیگیریها و موارد دیگری که مطرح میکنند برای جلوگیری از پیشرفت ایران است. وقتی همه کشورهای توسعهیافته بهویژه آمریکا، توسعه هستهای را در صدر برنامهها قرار دادهاند و برنامههای کمی و کیفی برایش دارند، طبیعی است که حق مردم ایران هم هست این فناوریها را در اولویت قرار دهند. ما براساس منافع ملی کشور این موارد را دنبال میکنیم و در پیشرفت برنامهها هیچ رکودی را نمیپذیریم.»
نظارت کامل و دقیق
متاسفانه باید این نقد را مطرح کنیم که در ماههای اخیر مسئولان آژانس بدون اجازه چانهزنی تنها با ادبیات تکراری در مورد سیاستهای هستهای ایران صحبت میکنند. در این مورد ابتدای هفته جاری مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی در گفتوگویی بار دیگر بر ضرورت از سرگیری نظارتهای «کامل و دقیق» در ایران تاکید کرده و آن را برای اظهارنظر قطعی درباره وضعیت مواد هستهای غنیشده با خلوص بالا در ایران ضروری دانست. رافائل گروسی، با اشاره به آخرین وضعیت اورانیومهای غنی شده اضافه کرد: «این مواد عمدتا همان جایی است که قبلا بود و روشهایی برای مشاهده آنچه در حال رخ دادن بوده است، وجود دارد، اما مسلما از طریق نظارتهای کامل و دقیق است که قادر خواهیم بود در این باره اظهار نظر قطعی کنیم.»
او با ابراز نگرانی درباره وضعیتی که به «طور کلی بیثبات» است، بیان کرد: «ما معتقدیم که وضعیت ایران تنها در چارچوبی دیپلماتیک قابل حل است.»
میانجیگری مسکو
روسیه همواره در تلاش برای بهبود روابط ایران و آژانس است، زیرا در مورد توسعه صنعت هستهای با ایران همکاری میکند. در این مورد میخائیل اولیانوف، سفیر و نماینده دائم فدراسیون روسیه در سازمانهای بینالمللی مستقر در وین روز شنبه با گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی دیدار و گفتوگو کرد. اولیانوف در پیامی در شبکه اجتماعی به این دیدار اشار کرد و نوشت: «در این دیدار، درباره شماری از موضوعات روز و بعضاً چالشبرانگیز در دستور کار آژانس، از جمله اوکراین، ایران و کنفرانس پیشِ روی پاریس درباره انرژی هستهای گفتوگو کردیم.» گروسی پیش از این و در گفتوگو با خبرگزاری تاس بر نقش «بسیار مهم» روسیه در حلوفصل برنامه هستهای ایران تاکید کرده بود.