عقب نشيني آمریکا سناريوي احتمالي؟

آرمان ملي- محمدحسين لطف‌الهي: انتخاب دونالد ترامپ به عنوان رئيس‌جمهور آمريکا در سال 2016 برابر بود با آغاز زمينه‌سازي‌هاي دولت ايالات متحده براي خروج از توافق هسته‌اي و افزايش فشار بر ايران؛ فشاري که نتوانست آمريکا را به خواسته‌هاي خود در برنامه‌هاي هسته‌اي و موشکي برساند اما زندگي را براي شهروندان عادي در ايران بيش از پيش سخت کرد. جمهوري اسلامي ايران همواره اعلام کرده است که توجهي به دولت مستقر در آمريکا ندارد و يک سياست واحد را در قبال هر دو حزب قدرتمند در آمريکا دنبال مي‌کند. محمدجواد ظريف، وزير خارجه ايران در اين باره معتقد است «براي جمهوري اسلامي تفاوتي نمي‌کند که چه کسي در آمريکا بر سر کار است» بلکه اين «رويه» افراد در برخورد با ايران است که تعيين‌کننده خواهد بود. به رغم اين تأکيد بر بي‌تفاوتي ايران در قبال ساکنان کاخ سفيد، نمي‌توان منکر اين شد که رفتارهاي عجيب و فراقانوني دولت دونالد ترامپ از جمله در عدم پايبندي به تعهدات بين‌المللي و بي‌توجهي به نهادهاي ضامن چندجانبه‌گرايي تا چه‌اندازه شرايط را براي ايران سخت کرده و باعث تغييراتي ناگزير در سياست‌هاي اصلي دولت حسن روحاني شده است. دولت کنوني آمريکا اصرار دارد با ادامه سياست «فشار حداکثري» در قبال ايران، مسئولان ايراني را وادار به تسليم و پذيرش بي‌چون و چراي شروط دوازده‌گانه کاخ سفيد کند. ايران اما چنين شرايطي را قابل قبول نمي‌داند و به گفته رئيس‌جمهور روحاني تنها حاضر است «پس از برداشته شدن تحريم‌ها و در چارچوب 1+5» با آمريکا به گفت‌وگو بپردازد. همين موضوع باعث شده است تا انتخابات رياست جمهوري آتي آمريکا که در ماه نوامبر برگزار خواهد شد، از اهميتي دوچندان براي ايران برخوردار باشد؛ چرا که با توجه به اصرار طرفين بر ايستادگي بر مواضع خود، تنها تغيير موضع مي‌تواند مسأله را از حالت بن‌بست خارج کرده و زمينه‌ساز ايجاد راهکاري ديپلماتيک براي حل و فصل مسائل باشد. به همين دليل و با توجه بر ساختار سياسي ايران و احتمال بسيار کم به وجود آمدن تغيير جدي در سياست‌هاي جمهوري اسلامي، مي‌توان تصريح کرد که تنها روي کار آمدن يک رئيس‌جمهور دموکرات و تغيير در سياست‌‌هاي جاري دولت آمريکا مي‌تواند گره از مشکلات حل‌ناشدني دو طرف باز کند.

دموکرات‌ها و سناريوهاي آينده

زماني که صحبت از پيروزي دموکرات‌ها و احتمال بازگشت آنها به توافق هسته‌اي مطرح مي‌شود، به آن معني نيست که برجام به طور حداکثري از سوي دو طرف اجرا خواهد شد و ديگر مشکلي وجود نخواهد داشت. علي واعظ، مدير پروژه ايران در گروه بين‌المللي بحران در اين باره مي‌گويد «دموکرات‌ها بر اين عقيده هستند که بازگشت به برجام امري واجب براي احياي اعتبار بين‌المللي آمريکا در پايبندي به تعهداتش است، اما آنها نيز معتقدند توافق برجام در بستر گسترده‌ تنش ميان ايران و آمريکا توافق پايداري نيست». او معتقد است با توجه به اينکه بر اساس توافق برجام، بسياري از محدوديت‌هاي اعمال شده بر برنامه هسته‌اي ايران در دوره نخست رياست جمهوري يک دموکرات (در صورت پيروزي دموکرات‌ها در نوامبر 2020) برچيده خواهند شد و نياز است که يک توافق ديگر به امضاي طرفين برسد و در اين باره بحث‌هاي متعددي در کمپين دموکرات‌ها وجود دارد. دو سناريو جدي در اين باره مطرح است: گروهي از دموکرات‌ها معتقدند که آمريکا بايد به توافق برجام بازگردد و بعد به ايران اعلام کند که براي امضاي يک توافق ثانويه براي بعد از سال 2023 که محدوديت‌‌هاي هسته‌اي ايران به تدريج رفع مي‌شوند، وارد مذاکره شود. مدل ديگري که مطرح است، مدل توافق ابتدايي برجام است که در سال 2013 امضا شد و دو طرف سطح محدودي از تعهدات را اجرايي مي‌کردند و همزمان براي دستيابي به توافقي جامع در حال مذاکره بودند. در اين مورد همچنان بحث‌هايي در کمپين دموکرات‌ها وجود دارد و عده‌اي معتقدند اهرم‌هايي که با تحريم‌هاي دولت ترامپ به دست آمده، نبايد رايگان از دست برود و عده ديگري اما معتقدند اين تحريم‌ها غيرقانوني و نامشروع بوده و استفاده رئيس جمهور آينده آمريکا از تحريم‌ها از ابتدا رابطه با ايران را خراب خواهد کرد. در اين ميان روايت مشاور کمپين رياست جمهوري جو بايدن از نگاه دولت آينده دموکرات‌ها به موضوع توافق هسته‌اي نشان مي‌دهد که با پيروزي بايدن سناريويي شبيه به سناريوي دوم در دستور کار دولت بايدن قرار خواهد گرفت. جيک ساليوان که پيش‌تر مشاور امنيت ملي جو بايدن در دولت باراک اوباما بوده است در گفت‌وگويي مجازي در انديشکده هادسون گفت که خروج دونالد ترامپ رئيس‌جمهور آمريکا از توافق هسته‌اي به حاميان و مخالفان اين توافق ثابت کرد که درباره يک چيز مهم اشتباه مي‌کرده‌اند. ساليوان در اين باره گفت: مخالفان و مدافعان توافق از جمله خود من فکر مي‌کرديم که وقتي دولت ترامپ از اين توافق خارج شد و تحريم‌هايي يک‌جانبه را [بر ايران] اعمال کرد، اين تحريم‌ها احتمالا موثر واقع نمي‌شدند چراکه دولت ترامپ بقيه جهان را با آن‌ها همراه نمي‌کرد. اين درست از آب در نيامد. در واقع، آن تحريم‌ها صرفا از نظر ايجاد مضيقه اقتصادي براي ايران بسيار موثر بوده‌اند. او همچنين اظهار کرد که تحريم‌هاي آمريکا آن «بازده خارق‌العاده را که دولت ترامپ به دنبال آن است نداشته‌اند». مشاور بايدن در ادامه گفت که دولت آينده آمريکا «بايد به سرعت در ديپلماسي هسته‌اي با ايران تغيير موضع داده و در پي ايجاد چيزي در کنار توافق باشد اما فورا روند مذاکره براي توافق بعدي را فراهم کند. ساليوان راجع به توافق مورد نظرش توضيح داد: توافق بعدي از نظر من بايد به بازه زماني محدوديت‌ها پرداخته و آن‌ها را تمديد کند. همچنين بايد عوامل ديگري را که فهميده‌ايم متعاقبا مي‌توانند تقويت شوند در بر بگيرد. فکر مي‌کنم اين يک راهبرد منطقي بي نقص بوده و عاقلانه‌تر از اين است که اساسا از ايران بخواهيم تسليم شود تا آن‌جا که به مرز جنگ نزديک شويم.