آینده خاورمیانه در پساکرونا

گرچه عده‌اي از هم‌اکنون آينده‌ اي متفاوت را براي خاورميانه پس از کرونا مطرح مي‌کنند اما هنوز براي اظهارنظر درخصوص تاثيرات کرونا بر تحولات خاورميانه زود است. خاورميانه، سلسله‌‌اي از بحران‌هاي پيوسته و به‌هم مرتبط حاد و مزمن دارد و بعيد است اين بحران‌ها به سادگي پايان پيدا يابد و منجر به وضعيت عادي و صلح‌آميز در خاورميانه شود. خاورميانه‌اي عاري از جنگ و سلاح‌هاي کشتار‌جمعي، همانطور که سال‌ها مطرح بوده و نتيجه روشني نداشته است؛ بعيد است که اين منطقه به منطقه‌اي آرام و بدون جنگ تبديل شود. اما موقتا مي‌توان گفت که کرونا تاثيراتي را در چند زمينه به همراه داشته که ممکن است برخي مثبت و برخي ديگر منفي تلقي شوند. از جمله نتايج مثبت آن مي‌توان به کاهش نسبتا قابل‌توجه درگيري‌ها و جنگ‌ها در منطقه اشاره کرد که اين مساله قابل توجه است. نکته بعدي مساله کاهش انگيزه يا جذابيت جريانات و گرايش‌هاي راديکال تندروي مذهبي است. در اين راستا به‌نظر مي‌رسد کرونا روي گرايش کساني که به سرباز‌گيري براي جريان تندرو، راديکال و ارتجاعي مشغولند تاثيرگذار بوده است؛ چرا که کرونا نشان داده مرزهاي قومي، مذهبي و... را به رسميت نمي‌شناسد و تقريبا همه انسان‌ها را صرف‌نظر از نژاد، طايفه، عقيده و فکر و مذهب تحت‌تاثير قرار داده و اين نوعي احساس جمعي و مشترک پديد آورده است؛ حتي جريانات تکفيري که معتقد به خودي و غير‌خودي هستند، مجبور به پذيرش آن شده‌اند. از طرف ديگر جنبه منفي تاثير کرونا بر منطقه آن است که خاورميانه، که از نظر اقتصادي فقير بوده و فقر فلاکت در آن بيداد مي‌کرده است، کرونا اين وضعيت را تشديد کرده که مي‌تواند بحران‌هاي اجتماعي و اقتصادي را در پي داشته باشد. در اين ميان با فروکش کردن ترس از بيماري ممکن است اين اعتراضات و بحران‌ها در کشورهاي منطقه اوج بگيرد. چنانکه مشاهده مي‌کنيم در لبنان، که براي مدتي اعتراضات خوابيده بود، اکنون باز هم مردم در حال بازگشت به خيابان‌ها هستند. لذا ممکن است اين وضعيت که سابق بر اين اکثر کشورهاي خاورميانه را تحت‌تاثير قرار داده بود، دوباره آغاز شود و شاهد بهار عربي ديگري باشيم. از سويي تعدادي از کشورهاي ثروتمند‌تر خاورميانه نيز، که اکثرا به نفت وابسته هستند، به دليل کاهش رشد اقتصادي جهان و تقاضاي نفت دچار مشکل فروش نفت شده‌اند. از اين رو آثار اقتصادي کرونا اين کشورها را نيز تحت‌تاثير خود قرار مي‌دهد و مي‌تواند وضعيت اقتصادي کشورها را به سمت وخامت ببرد يا تحت‌تاثير قرار دهد. البته يکي ديگر از جنبه‌هاي مثبت تاثير کرونا در منطقه کاهش انگيزه‌هاي تندروي، افراطي‌گري و جنگ‌هاي نيابتي است. از ديگر آثار کرونا مي‌توان به مساله مهاجرت اشاره کرد. با توجه به کاهش رشد اقتصادي جهاني و افت اقتصادي کشورهاي ثروتمندتر صنعتي خاورميانه که منطقه‌اي مهاجر‌فرست است، باز هم شاهد سيل مهاجران از کشورهاي مختلف منطقه به سوي ساير کشورهاي جهان خواهيم بود. البته جهان آمادگي پذيرش مهاجرت بيشتر را ندارد که اين امر خود مي‌تواند پس از بحران سوريه و ليبي بحران جديدي با نام بحران مهاجرت در منطقه باشد.