کویر زیر چرخ آفرودسواران

چند سالی است که کویرنوردی و مشاهده آسمان پرستاره کویر به یکی از تفریحات بخشی از مردم تبدیل شده و هر سال در فصل‌های پاییز و زمستان، گروه‌های متعددی برای تفریح به کویر می‌روند. کویر در نگاه نخست شاید سرزمینی خالی از زندگی به نظر برسد؛ پهنه‌ای از شن، خاک و سکوت که عبور چند خودرو از آن نمی‌تواند لطمه‌ای جدی به طبیعتش وارد کند، اما این تصویر بیش از آنکه بازتاب واقعیت باشد، حاصل ناآشنایی با زیست‌بومی است که حیات در آن زیر فشار کم‌آبی، گرما و محدودیت منابع غذایی، به تعادلی شکننده رسیده است. در چنین محیطی، آفرودسواری بی‌ضابطه و حرکت خودرو‌ها در مسیر‌های خارج از محدوده‌های تعیین‌شده، تنها به برهم‌خوردن سیمای طبیعی کویر محدود نمی‌شود. این فعالیت می‌تواند زیست جانوری را نیز با مخاطراتی جدی مواجه کند. مخاطراتی که بخشی از آنها در همان لحظه وقوع دیده نمی‌شوند و آثارشان ممکن است مدت‌ها بعد آشکار شود. مشکل اصلی عبور یک خودرو از روی شن نیست بلکه تکرار تردد، افزایش تعداد خودروها، گسترش مسیر‌های تازه و ورود به زیستگاه‌های حساس، مجموعه‌ای از فشار‌ها را ایجاد می‌کند که در نهایت می‌تواند امنیت زیستی جانوران را مخدوش کند. در طبیعتی که بسیاری از گونه‌ها برای یافتن آب، غذا، پناهگاه و جفت ناچار به پیمودن مسافت‌های طولانی هستند، تبدیل پهنه‌های آرام به مسیر‌های پرتردد، هزینه‌ای فراتر از یک تفریح چندساعته دارد. نکته عجیب اینکه برخی از لیدر‌ها برای جذب مشتری و افزایش درآمد تاکید می‌کنند که مسیر‌های جدید را تجربه خواهند کرد و به مکان‌های بکر می‌روند. یکی از همین لیدر‌ها در گفت‌وگوی تلفنی با «آرمان ملی» می‌گوید: «اغلب کسانی که به کویرنوردی و آفرود علاقه دارند، به مکان‌های پرتردد و شناخته شده رفته‌اند و حالا دنبال جا‌های تازه و مسیر‌های بکر هستند. ما هم در برنامه‌ای که طراحی کرده‌ایم، علاقه‌مندان را به بخش‌های مرکزی کویر می‌بریم و هربار وارد منطقه جدید می‌شویم». به محض اینکه گفت‌و‌گو به آزار جانوران کویری کشیده می‌شود، لیدر گفت‌و‌گو را قطع می‌کند.

فرار از صدای موتور

یکی از نخستین پیامد‌های آفرودسواری کنترل‌نشده و رفتن به مسیر‌های بکر، برهم‌خوردن آرامش حیات‌وحش است. صدای موتور، نزدیک‌شدن خودروها، نور چراغ‌ها و به‌خصوص تعقیب جانوران برای ثبت تصاویر و فیلم‌های هیجان‌انگیز، می‌تواند رفتار طبیعی آنها را تغییر دهد. جانوری که برای فرار از مزاحمت به حرکت درمی‌آید، انرژی مصرف می‌کند و ممکن است از محل تغذیه، آبشخور یا پناهگاه خود دور شود. این مسأله برای گونه‌هایی مانند آهو و دیگر علف‌خواران بیابانی اهمیت دارد؛ حیواناتی که بقا و تولید مثل آنها به دسترسی به منابع محدود و امکان تشخیص خطر وابسته است. مزاحمت‌های مکرر ممکن است الگوی فعالیت روزانه یا شبانه، زمان تغذیه و مسیر حرکت آنها را تغییر دهد. در مواردی نیز حیوانات به زیستگاه‌های نامناسب‌تر رانده می‌شوند. البته هر بار فرار یک جانور به معنای کاهش جمعیت نیست، اما تکرار مزاحمت، به‌ویژه در زیستگاه‌های محدود، می‌تواند فشار مضاعفی بر حیات‌وحش وارد کند.

مرگ زیر چرخ ماشین

هنوز هم تصویر حربای له شده زیر چرخ ماشین آفرود، یکی از تلخ‌ترین تصاویر ثبت شده از لطمه‌ای است که حرکت آفرودسواران در کویر ممکن است ایجاد کند. خطر آفرود فقط متوجه حیوانات بزرگ و قابل مشاهده نیست. بسیاری از ساکنان کویر، از خزندگان و جوندگان گرفته تا حشرات و دیگر بندپایان، بخش عمده‌ای از زندگی خود را روی سطح زمین یا در پناهگاه‌های کم‌عمق می‌گذرانند. این جانوران ممکن است فرصت فرار از مقابل خودرو را نداشته باشند. له‌شدن مستقیم، تخریب سوراخ‌ها و پناهگاه‌ها و از بین رفتن محل استراحت یا تغذیه، از پیامد‌های محتمل تردد بی‌ضابطه است. در این میان، آسیب به لانه‌ها و محل زادآوری نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. عبور خودرو از محل آشیانه‌سازی پرندگان زمینی یا محدوده حضور نوزادان برخی گونه‌ها، می‌تواند به تخریب لانه، شکستن تخم‌ها یا مرگ نوزادان منجر شود. خطر در دوره تولیدمثل بیشتر است؛ زمانی که اختلالی کوتاه‌مدت ممکن است پیامدی فراتر از جابه‌جایی موقت یک حیوان داشته باشد.

تخریب زیستگاه

بخش مهم‌تری از خسارت آفرود، شاید نه در برخورد مستقیم خودرو با جانور، بلکه در تخریب محیطی رخ دهد که بقای آن جانور به آن وابسته است. کوبیدگی خاک، تخریب پوشش گیاهی و آسیب به پوسته‌های زیستی سطح زمین، می‌تواند کیفیت زیستگاه را تغییر دهد. در برخی بیابان‌ها، لایه‌های زیستی متشکل از سیانوباکتری‌ها، جلبک‌ها، گلسنگ‌ها و دیگر موجودات میکروسکوپی، در تثبیت خاک و چرخه مواد غذایی نقش دارند. عبور چرخ‌ها می‌تواند این ساختار‌ها را از بین ببرد. از سوی دیگر، بوته‌ها و گیاهان پراکنده کویری، صرفا عناصر تزئینی چشم‌انداز نیستند. این پوشش محدود برای برخی جانوران منبع غذا، پناهگاه و محل استتار است. آسیب به گیاهان، کاهش کیفیت خاک و تغییر شرایط زیستی می‌تواند شبکه غذایی را تحت تاثیر قرار دهد. به این ترتیب، حتی جانوری که هرگز زیر چرخ خودرو نرفته است، ممکن است از تخریب زیستگاهش آسیب ببیند. گسترش مسیر‌های متعدد در دل کویر می‌تواند به تکه‌تکه شدن زیستگاه بینجامد. مسیر‌های تازه، رفت‌وآمد انسانی و مزاحمت مستمر، ممکن است برخی گذرگاه‌های طبیعی را برای جانوران ناامن کند. این موضوع در مناطقی که زیستگاه گونه‌های ارزشمند و در معرض تهدید، از جمله یوزپلنگ آسیایی قرار دارند، حساسیت بیشتری پیدا می‌کند. 

فراتر از تجربه فردی

گسترش آفرودسواری و گردشگری بی‌ضابطه در کویر، فقط مسئله ایران نیست. در کشور‌های منطقه نیز فشار گردشگری موتوری بر پهنه‌های طبیعی به یکی از دغدغه‌های محیط‌زیستی تبدیل شده است. اما در ایران، نشانه‌های این نگرانی را می‌توان در هشدار‌های کارشناسان و فعالان محیط‌زیست دید. حمیدرضا ناصری رئیس مرکز تحقیقات بین‌المللی بیابان دانشگاه تهران، درباره تهدید‌های متوجه کویر لوت و احتمال خروج آن از فهرست میراث جهانی یونسکو هشدار داده و گردشگری بی‌برنامه و آفرود را از عوامل نگرانی معرفی کرده است. علی خالویی فعال محیط‌زیست، نیز با اشاره به ورود آفرودسواران و موتورسواران به ماسه‌های بادی دشت کاشان، از حرکت خودرو‌ها خارج از مسیر‌های مشخص، آسیب به پوشش گیاهی و تهدید امنیت زیستگاه سخن گفته است. این نگرانی‌ها پشتوانه علمی نیز دارد. یک مرور نظام‌مند شامل ۱۰۵ پژوهش که در سال ۲۰۲۲ در مجله «مرز‌های بوم‌شناسی و تکامل» منتشر شد، آثار تردد خودرو‌های خارج از جاده را بر خاک، پوشش گیاهی و حیات‌وحش بررسی کرده و شواهدی از فشردگی خاک، تخریب زیستگاه و تغییر رفتار جانوران را مورد توجه قرار داده است. البته شدت آسیب در همه زیست‌بوم‌ها یکسان نیست و نمی‌توان نتایج مطالعات خارجی را بدون بررسی میدانی به کویر‌های ایران تعمیم داد. در ایران، آفرود بی‌ضابطه را باید در کنار خشکسالی، چرای دام، شکار، جاده‌سازی، فعالیت‌های معدنی و توسعه نامتوازن گردشگری دید. هرکدام از این فشار‌ها می‌تواند بخشی از توان زیست‌بوم برای تحمل اختلال را کاهش دهد. مسئله فقط خسارتی نیست که یک خودرو در یک روز ایجاد می‌کند؛ مسئله انباشته شدن آسیب‌ها در سرزمینی است که فرصت بازسازی در آن محدود است. 

راه‌حل دوجانبه

راه‌حلی که به نظر می‌رسد، یکسان‌سازی مقررات برای تمام پهنه‌های کویری نیست. در زیستگاه‌های بسیار حساس، به‌ویژه مناطق حفاظت‌شده یا محل‌های مهم زادآوری و حضور گونه‌های در معرض خطر ممنوعیت ورود خودرو‌های تفریحی ضروری است. در مناطق دیگر نیز تردد باید به مسیر‌های ارزیابی‌شده، محدودیت تعداد و سرعت خودروها، رعایت فصل‌های حساس و نظارت موثر وابسته شود. تعقیب حیات‌وحش، ورود به آبشخور‌ها و تخریب پوشش گیاهی نیز باید با ضمانت اجرایی روشن مواجه شود. اینها وظایفی است که بر دوش مسئولان محیط زیست قرار می‌گیرد. به نظر می‌رسد مسئولیت اصلی بر دوش کسانی است که علاقه به چنین تجربه‌ای دارند. اگر مدیران باید مجوز‌های لازم را ثبت و نظارت کنند، اگر باید مسیر‌های تردد را شناسایی و به علاقه‌مندان ارائه کنند و اگر باید اطلاعات لازم درباره تخلفات احتمالی و خسارت‌ها و پیامد‌های قانونی آن را منتشر کنند، خود علاقه‌مندان باید بیش از اینها مواظب کویر باشند. دفن زباله در کویر یکی از تلخ‌ترین اتفاقاتی است که این سال‌ها دیده شده است. حیواناتی که در کویر زندگی می‌کنند در فرایند تکامل به چنان حواس قدرتمندی دست یافته‌اند که به آسانی می‌توانند زباله‌ها را پیدا کنند و خطر اصلی همان وقتی ایجاد می‌شود که حیوان به تصور رسیدن به منبع غذایی سر خود را در قوطی و بطری فرو ببرد.

اعتراض در سکوت

کویر و بطور کلی طبیعت، برای جبران هر آسیب فرصت و توان نامحدود ندارد. شاید رد چرخ‌ها بر شن، برای راننده خاطره‌ای از هیجان باشد، اما برای جانوری که پناهگاهش ویران شده یا مسیر دسترسی‌اش به آب ناامن شده، همان رد می‌تواند نشانه محدودتر شدن امکان بقا باشد. کویر پیست تفریحی نیست، خانه گونه‌هایی است که صدایی برای اعتراض به تخریب آن ندارند.