حسن هانیزاده، کارشناس مسائل منطقه نوشت: جمهوری اسلامی ایران طی ۴۷ سال گذشته، فارغ از تغییرات مدیریتی و روی کار آمدن دولتهایی با گرایشها و رویکردهای سیاسی متفاوت، همواره توسعه روابط با کشورهای همسایه را بهعنوان یکی از اصول ثابت و راهبردهای اصلی سیاست خارجی خود دنبال کرده است. در این چارچوب، برقراری مناسبات پایدار و تعریف سازوکارهای همکاری منطقهای، بهویژه با کشورهای عربی، همواره از جایگاه ویژهای در سیاست خارجی ایران برخوردار بوده است.
اگرچه در مقاطع مختلف، اختلافات و تنشهایی میان ایران و برخی کشورهای عربی، بهویژه در نتیجه رویکردهای تهاجمی و رفتارهای سیاسی بعضی از این کشورها، وجود داشته است، اما جمهوری اسلامی ایران همواره بر ضرورت حفظ و توسعه روابط دوجانبه در حوزههای اقتصادی، سیاسی و امنیتی تأکید کرده است. این رویکرد نشان میدهد که اختلافات مقطعی نتوانسته اصل همسایگی و ضرورت همکاری منطقهای را از اولویت سیاست خارجی ایران خارج کند.
در همین راستا، دولت چهاردهم به ریاست مسعود پزشکیان نیز با توجه به شرایط حساس منطقه، تشدید تنشها، اقدامات خصمانه آمریکا و استمرار تحریمها و فشارهای اقتصادی، تلاش کرده است پیامهای مثبتی در زمینه گسترش همکاری با کشورهای عربی ارسال کند.
تأکید دولت بر توسعه مناسبات اقتصادی و سیاسی با همسایگان، بیانگر اراده تهران برای حفظ و تقویت روابط منطقهای، فارغ از اختلافات و چالشهای موجود است. با این حال، یکی از مهمترین موانع شکلگیری روابط پایدار میان ایران و کشورهای عربی منطقه، بهویژه شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس، دخالت قدرتهای فرامنطقهای و نفوذ بازیگران خارجی در معادلات سیاسی و امنیتی منطقه است.
حضور پایگاههای متعدد نظامی آمریکا در کشورهای عربی و گسترش نفوذ رژیم صهیونیستی در برخی کشورهای حوزه خلیج فارس، از جمله عواملی هستند که بر روند اعتمادسازی و شکلگیری همکاریهای پایدار میان کشورهای منطقه تأثیر منفی گذاشتهاند. واقعیت این است که ایران همواره آمادگی خود را برای برقراری روابط متعارف و مبتنی بر احترام متقابل با کشورهای عربی اعلام کرده و پیامهای رئیسجمهور ایران به رهبران کشورهای منطقه نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است.
از این منظر، اگر کشورهای عربی بتوانند در سیاستهای امنیتی خود استقلال بیشتری از قدرتهای خارجی داشته باشند و از عادیسازی و گسترش روابط امنیتی با رژیم صهیونیستی فاصله بگیرند، زمینه برای تعریف یک چارچوب همکاری منطقهای مبتنی بر منافع مشترک فراهم خواهد شد. در شرایط کنونی، به نظر میرسد بسیاری از کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، از جمله عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، عمان و کویت، بیش از گذشته به ضرورت بازنگری در ترتیبات امنیتی منطقه پی بردهاند.
تجربه تحولات و درگیریهای اخیر و همچنین جنگ تحمیلی آمریکا علیه ایران نشان داده است که اتکای صرف به چتر حمایتی واشنگتن لزوماً نمیتواند امنیت پایدار این کشورها را تضمین کند. از همین رو، ضرورت کاهش تنشها و تعریف سازوکارهای امنیتی مستقل از مداخله قدرتهای خارجی، به یکی از دغدغههای مهم کشورهای منطقه تبدیل شده است.
در این میان، نقش ایران در هرگونه ساختار جدید امنیت منطقهای نیز تعیینکننده است. بدون مشارکت جمهوری اسلامی ایران، ایجاد امنیت پایدار، تقویت اعتماد متقابل و گسترش تعاملات اقتصادی در حوزه خلیج فارس با دشواری جدی مواجه خواهد بود. همچنین، تلاش رژیم صهیونیستی برای ایجاد شکاف میان ایران و کشورهای عربی، در کنار مداخلات آمریکا، از موانع مهم تحقق همکاریهای منطقهای به شمار میرود.
بر این اساس، رویکرد دولت چهاردهم را میتوان تلاشی جدی برای عبور از فضای تقابل و حرکت به سمت مناسباتی متعارف، متوازن و مبتنی بر منافع مشترک ارزیابی کرد. تحقق چنین رویکردی مستلزم آن است که کشورهای عربی نیز با درک واقعیتهای ژئوپلیتیکی منطقه، به پیامهای همکاریجویانه ایران پاسخ مثبت دهند. آینده امنیت و ثبات خلیج فارس نه در تداوم رقابتهای فرسایشی و وابستگی به قدرتهای خارجی، بلکه در گفتوگو، اعتمادسازی و همکاری جمعی کشورهای منطقه رقم خواهد خورد.