این اقدام در شرایطی مطرح شده که به دنبال تحولات دیپلماتیک اخیر و برگزاری نشست سهجانبه روسیه، چین و آمریکا در چین، گمانهزنیهایی درباره احتمال تغییر در معادلات منطقهای و آینده محدودیتهای دریایی شکل گرفته است. در چنین فضایی، حرکت همزمان چند نفتکش ایرانی را میتوان فراتر از یک اقدام معمول برای صادرات نفت ارزیابی کرد که علاوه بر جنبه اقتصادی، حامل پیام سیاسی و راهبردی درباره اراده ایران برای پایان دادن به محدودیتهای صادراتی است.
اقدام جسورانه
به گزارش «آرمان ملی»، کارشناسان معتقدند اهمیت این موضوع تنها به منافع نفتی ایران محدود نمیشود. تداوم اختلال در تردد دریایی خلیج فارس و تنگه هرمز، میتواند زنجیره تأمین انرژی بسیاری از کشورهای جهان را با چالش مواجه کند؛ بهویژه در شرایطی که بازار جهانی انرژی در آستانه فصل سرما قرار دارد و نیاز به تأمین گاز طبیعی مایع و سایر حاملهای انرژی افزایش مییابد. در این میان، این پرسش مطرح است که آیا اعزام جمعی نفتکشهای ایرانی میتواند به شکستن محدودیتهای دریایی و بازگشت جریان صادرات انرژی ایران منجر شود و اینکه سایر بازیگران بینالمللی در برابر چنین اقدامی واکنشی نشان خواهند داد؟
حسن مرادی، نماینده ادوار مجلس، با ارزیابی مثبت از طرح اعزام جمعی نفتکشهای ایرانی، این اقدام را ابتکاری مناسب برای خروج از شرایط محاصره دریایی دانست و تأکید کرد: تداوم وضعیت موجود نهتنها به منافع ایران، بلکه به اقتصاد و امنیت انرژی سایر کشورهای منطقه و جهان نیز آسیب میزند. مرادی با اشاره به ضرورت تغییر شرایط موجود گفت: به اعتقاد من، این تصمیم، تصمیمی جسورانه است. بالاخره تا چه زمانی میتوانیم در شرایط محاصره باقی بمانیم؟ همانطور که در یک تعبیر عامیانه گفته میشود، کافی است؛ دیگر بس است. ما تاکنون به اندازه کافی زیان دیدهایم و نمیتوانیم برای مدت نامحدود در چنین وضعیتی باقی بمانیم.
اهمیت هرمز
وی با بیان اینکه آمریکا به اندازه کشورهای منطقه درگیر پیامدهای مستقیم محدودیتهای دریایی نیست، افزود: آمریکا در این منطقه حضور و منافعی مشابه ما ندارد، اما منافع کشورهای ساحلی خلیج فارس بهطور مستقیم با این وضعیت درگیر است. کشورهای منطقه، بهویژه کشورهایی که اقتصاد و تجارت آنها به مسیرهای دریایی وابسته است، نمیتوانند نسبت به تداوم چنین شرایطی بیتفاوت باشند. این کارشناس با اشاره به وابستگی کشورهای منطقه به صادرات دریایی اظهار کرد: حتی کشورهایی مانند عراق که ساحل گستردهای در خلیج فارس ندارند، بهشدت به صادرات و واردات از این مسیر وابسته هستند. در کنار آنها، سایر کشورهای منطقه و حتی کشورهای آسیایی، از جمله کشورهای جنوب شرق آسیا، برای تأمین نیازهای اقتصادی و تجاری خود به مسیرهای دریایی و بهویژه جریان انتقال انرژی وابستگی قابلتوجهی دارند.
امنیت برای صادرات انرژی
مرادی با تأکید بر اینکه مسئله انرژی مهمترین بخش این معادله است، ادامه داد: موضوع فقط صادرات نفت نیست، بلکه باید به جریان تأمین گاز طبیعی مایع نیز توجه کرد. قطر از بازیگران مهم بازار جهانی الانجی به شمار میرود و صادرات گاز طبیعی مایع این کشور برای بسیاری از مصرفکنندگان، بهویژه کشورهای جنوب شرق آسیا و اروپا، اهمیت حیاتی دارد. اگر در آستانه فصل زمستان قرار بگیریم و نیاز جهانی به ذخایر و منابع انرژی افزایش پیدا کند، اختلال در این مسیرها میتواند پیامدهای بسیار جدی برای بازار انرژی جهان داشته باشد. وی با بیان اینکه تنگه هرمز صرفاً یک مسیر جغرافیایی برای عبور کشتیها نیست، تصریح کرد: خلیج فارس برای ایران حکم ریه و محل تنفس با دنیای خارج را دارد. ما برای تأمین بسیاری از نیازهای خود به دریا وابسته هستیم و نمیتوانیم ارتباط دریایی کشور برای مدت طولانی با محدودیت مواجه باشد. بنابراین، باز شدن تنگه هرمز و برقراری جریان عادی تردد کشتیها، نهتنها در راستای منافع ایران، بلکه به سود تمام کشورهای ساحلی و مصرفکنندگان انرژی در جهان است.
زمان سرعقل آمدن آمریکا
مرادی با اشاره به طرح اعزام همزمان نفتکشهای ایرانی گفت: به نظر من، باید دل را به دریا زد. قرار نیست فقط یک کشتی حرکت کند؛ میتوان چند نفتکش را بهصورت جمعی اعزام کرد تا جمهوری اسلامی ایران نشان دهد که قصد دارد برای یک بار هم که شده این محدودیتها را بشکند و وارد مسیرهای دریایی آزاد شود. اگر طرف مقابل واقعاً به قواعد صلح بینالمللی و مقررات مربوط به ترک مخاصمه پایبند باشد، باید اجازه دهد این کشتیها از مسیرهای دریایی عبور کنند. وی افزود: حداقل انتظاری که وجود دارد این است که طرفهای مقابل بیطرفی خود را حفظ کنند و مانع عبور نفتکشهای ایرانی نشوند. اگر ادعای آنها درباره توجه به امنیت تجارت جهانی و جریان آزاد انرژی جدی است، باید در عمل نیز اجازه دهند ایران بتواند نفت خود را صادر کند و از مسیرهای دریایی بینالمللی بهرهمند شود. این کارشناس با تأکید بر اینکه چنین اقدامی میتواند پیامدهای مثبتی برای بازار انرژی داشته باشد، خاطرنشان کرد: این ابتکار میتواند گشایشی در وضعیت بازار انرژی ایجاد کند؛ بهخصوص در شرایطی که جهان به سمت فصل سرما حرکت میکند و امنیت تأمین انرژی برای کشورهای مصرفکننده اهمیت بیشتری پیدا میکند. با این حال، اجرای چنین تصمیمی باید با در نظر گرفتن تمام جوانب و پیامدهای احتمالی آن همراه باشد. مرادی در عین حال با اشاره به احتمال واکنش نظامی آمریکا به حرکت نفتکشهای ایرانی گفت: اگر طرف مقابل دست به اقدام خصمانه بزند، ایران نیز ناچار خواهد بود متناسب با آن واکنش نشان دهد. در حقوق بینالملل، موضوع تناسب در اقدامات تلافیجویانه اهمیت دارد و هرگونه واکنش باید متناسب با اقدام طرف مقابل باشد. بنابراین، اگر قرار باشد نفتکشهای ایران مورد حمله قرار بگیرند، باید امکان برخورد متناسب و بازدارنده وجود داشته باشد تا طرف مقابل از تکرار چنین اقداماتی منصرف شود.
چشمانداز درآمدهای ارزی
وی در پاسخ به این پرسش که آیا اعزام نفتکشها میتواند به بهبود وضعیت صادرات نفت و منابع ارزی ایران در آستانه تدوین بودجه سال آینده منجر شود، گفت: برای ارزیابی نتیجه این اقدام باید منتظر ماند. اگر ابتکار ایران با موفقیت همراه شود، قطعاً میتواند راهگشا باشد و شرایط تازهای را برای صادرات انرژی کشور فراهم کند. در چنین شرایطی، امکان بهبود وضعیت صادرات نفت و در نتیجه افزایش ظرفیت درآمدزایی ارزی نیز وجود خواهد داشت، اما در حال حاضر نمیتوان درباره میزان موفقیت آن با قطعیت اظهارنظر کرد. این کارشناس با اشاره به وضعیت سایر کشورهای منطقه و تلاش آنها برای حفظ مسیرهای صادراتی خود اظهار کرد: درست است که برخی کشورهای همسایه توانستهاند برای صادرات انرژی خود مسیرهای جایگزینی پیدا کنند یا بخشی از مشکلاتشان را کاهش دهند، اما این به معنای حل کامل مسئله نیست. برای مثال، عربستان سعودی در منطقه دریای سرخ و خلیج عدن نیز امکانات و مسیرهایی برای انتقال و صادرات نفت دارد، اما باید توجه داشت که شرایط امنیتی منطقه و مناقشه این کشور با یمن نیز میتواند بر استمرار صادرات از این مسیرها تأثیرگذار باشد. مرادی ادامه داد: باید بررسی کرد که آیا خطوط انتقال و مسیرهای جایگزین واقعاً میتوانند تمام نیازهای صادراتی کشورهای منطقه را پوشش دهند؟ به اعتقاد من، چنین ظرفیتی برای بینیاز کردن کامل کشورها از مسیر خلیج فارس وجود ندارد. ممکن است این مسیرها بتوانند بخشی از مشکلات را کاهش دهند، اما نمیتوانند تمام محدودیتها و پیامدهای ناشی از اختلال در تردد دریایی را برطرف کنند.
مزایای پایان محاصره
وی با تأکید بر اینکه پیامدهای محاصره دریایی به ایران محدود نمیشود، گفت: حتی اگر برخی کشورهای منطقه توانسته باشند بخشی از مشکلات خود را حل کنند، همچنان اختلال در مسیرهای انرژی برای آنها نیز مشکلآفرین است. به همین دلیل، باید منتظر ماند و دید ابتکار ایران در زمینه اعزام جمعی نفتکشها تا چه اندازه پیش میرود و سایر کشورها چه واکنشی به آن نشان میدهند. مرادی در پایان تأکید کرد که موفقیت این ابتکار میتواند زمینهساز گشایش در صادرات انرژی و بهبود شرایط بازار جهانی نفت و گاز شود؛ با این حال، نتیجه نهایی آن به نحوه مواجهه طرفهای مقابل، تحولات امنیتی منطقه و میزان پایبندی بازیگران بینالمللی به قواعد تجارت آزاد و تردد دریایی وابسته خواهد بود.