محمدصالح صدقیان، کارشناس مسائل خاورمیانه نوشت: موضوع میانجیگری عراق در روابط ایران و آمریکا را میتوان از سه زاویه بررسی کرد؛ نخست، روند مذاکرات تهران و واشنگتن از سال ۲۰۱۵ و توافق برجام، خروج دونالد ترامپ از این توافق در سال ۲۰۱۸ و تحولات سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ تاکنون؛ دوم، تعدد میانجیگران در این پرونده، از عمان و قطر و پاکستان گرفته تا روسیه، مصر و چین؛ و سوم، این پرسش که آیا عراق میتواند میانجی مؤثری میان ایران و آمریکا باشد؟ به نظر میرسد تعدد میانجیگران در پرونده ایران و آمریکا به پدیدهای کمسابقه تبدیل شده است.
معمولاً یک کشور، میانجیگری میان دو طرف را برعهده میگیرد و این روند یا به نتیجه میرسد یا شکست میخورد؛ اما اکنون کشورهای مختلف یکی پس از دیگری وارد این عرصه میشوند. هرکدام با دونالد ترامپ تماس میگیرند یا پیامی دریافت میکنند و سپس برای گفتوگو با ایران راهی تهران میشوند. با این حال، ایران تاکنون بهطور رسمی میانجیگری قطر و پاکستان را به رسمیت شناخته است.
در این میان، سفر اخیر نخستوزیر عراق به تهران نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. او چند روز پیش از سفر به تهران با ترامپ گفتوگوی تلفنی داشت و شب پیش از ورود به ایران نیز با تام باراک، نماینده رئیسجمهور آمریکا در امور عراق و سوریه دیدار و گفتوگو کرد. بنابراین، این پرسش همچنان مطرح است که آیا بغداد میتواند نقش میانجی مؤثری میان تهران و واشنگتن ایفا کند؟ عراقیها پیشتر توانایی خود را در میانجیگری میان ایران و عربستان سعودی نشان دادهاند.
گفتوگوهای دو کشور در بغداد زمینهساز توافقی شد که در نهایت در چین به امضا رسید و به ازسرگیری روابط دیپلماتیک تهران و ریاض انجامید. بنابراین، بغداد تجربه موفقی در این زمینه دارد. البته شرایط کنونی بهمراتب پیچیدهتر است؛ چراکه این بار موضوع میانجیگری میان ایران و یک قدرت بزرگ جهانی، یعنی آمریکا، مطرح است.
به اعتقاد من، عراق و حتی ترکیه میتوانند در این مسیر نقشآفرینی کنند. مسأله اصلی، اما نه عراق، نه ترکیه، نه پاکستان و نه قطر یا پاکستان، بلکه رفتار آمریکا است. رفتار دولت ترامپ در قبال مذاکرات با ایران، غیرشفاف، دوگانه و تا حد زیادی پوپولیستی و شعارمحور بوده و مشخص نیست واشنگتن دقیقاً چه هدفی را دنبال میکند. برای نمونه، وقتی رئیس هیات مذاکرهکننده ایران مشخص است و مذاکرات نیز در سطح معینی دنبال میشود، چرا طرف آمریکایی پیام خود را برای افراد دیگری در ایران ارسال میکند؟ یا چرا پس از آنکه نمایندگان دو طرف در اسلامآباد گفتوگو میکنند، ناگهان ترامپ اعلام میکند که برخی افراد مانند ونس باید از روند مذاکرات کنار بروند؟ این رفتارها نشاندهنده نبود یک چارچوب روشن و باثبات در سیاست آمریکا است.
من اساساً تردید دارم که ترامپ از ابتدا بهدنبال مذاکره واقعی با ایران بوده باشد. به نظر میرسد او بیشتر بهدنبال ارائه چند مطالبه و انتظار برای پذیرش یا رد آنها است و این رویکرد شبیه آنچه در قبال برخی کشورهای دیگر، از جمله ونزوئلا، دنبال کرده، بوده است. در چنین شرایطی، دیگر نمیتوان از مذاکره واقعی و مبتنی بر گفتوگو سخن گفت.
حتی پیشنهادهایی مانند آزادسازی بخشی از داراییهای ایران، رفع محاصره دریایی و فراهم کردن زمینه حضور آژانس بینالمللی انرژی اتمی در ایران، در کنار بازگشایی تنگه هرمز، با پاسخ مثبت آمریکا مواجه نشد. این در حالی است که پذیرش چنین پیشنهادهایی لزوماً هزینهای غیرقابلتحمل برای واشنگتن نداشت.
در نهایت، به نظر میرسد یکی از عوامل تعیینکننده در این وضعیت، تأثیرگذاری اسرائیل بر سیاست خاورمیانهای آمریکا است. واقعیت این است که واشنگتن در تصمیمگیریهای منطقهای خود، چه درباره ایران و چه درباره سایر کشورهای خاورمیانه، تا حد زیادی از دریچه نگاه اسرائیل به منطقه مینگرد.
به بیان دیگر، آمریکا خاورمیانه را با چشم اسرائیل میبیند و گویی با ریه اسرائیل در این منطقه نفس میکشد. تا زمانی که این رویکرد بر سیاست ترامپ حاکم باشد، حتی ظرفیتهای دیپلماتیک عراق و سایر میانجیگران نیز بهتنهایی نمیتواند تضمینکننده پیشرفت مذاکرات میان تهران و واشنگتن باشد.