رقص مرگ در کوچه پس‌کوچه‌های شرجی
مریم طباطبائیها؛مترجم و منتقد نوشت: در میان آثار درخور توجه ادبیات اقلیمی ایران، نام احمد آرام با فضایی که در آن، مرز میان واقعیت عینی، هذیان، کابوس و اسطوره رنگ می‌بازد، گره خورده است. اگر بخواهیم نقطه عطف و شاخص‌ترین اثر در کارنامه رمان‌نویسی او را در همین راستا مورد بررسی قرار بدهیم، بدون شک باید به رمان «مرده‌ای که حالش خوب است» اشاره کنیم. اثری که در سال‌های پایانی قرن گذشته منتشر شد و نشان داد که ادبیات جنوب ایران ظرفیت بسیار بالایی برای درآمیختن رئالیسم تند و تیز با رویکرد‌های مدرنیستی و عناصر گوتیک دارد. این رمان نه تنها روایتی از زیست بومی یک جغرافیا به حساب می‌آید، بلکه کاوشی ست روان‌شناختی در اعماق ذهن انسان در مواجهه با زوال، مرگ و حافظه.
رمان با لحنی آرام و ساختاری نسبتاً آشنا و ملموس آغاز می‌شود. فضایی که به نظر می‌رسد قرار است روایتگر زندگی روزمره، روابط خانوادگی و لایه‌های اجتماعی طبقه‌ای خاص در حاشیه خلیج فارس باشد. اما دیری نمی‌پوید که این شمایل واقع‌گرایانه، ترک بر می‌دارد و از هم می‌گسلد. احمد آرام با مهارت تمام، خواننده را از پلکان واقعیت به درون دالانی از ابهام و سوررئالیسم بومی هدایت می‌کند و ما از واقع‌گرایی تا فروپاشی مرز‌های ادراکی را با هم شروع به تجربه می‌کنیم. محور اصلی داستان حول زندگی و مرگ پدری می‌چرخد که شخصیتی پیچیده، عیاش، گریزان از هنجار‌های متعارف اجتماعی و در عین حال به‌شدت دوست داشتنی و مسحورکننده دارد. مرگ پدر پایان این ماجرا نیست، بلکه تازه آغاز نقطه عطفی است که در آن حضور غایبش که به زعم من تازه به وجودیتی پررنگ بدل می‌گردد، سایه سنگینی بر روابط بازماندگان می‌اندازد.
در جهان این رمان، مرگ، یک پدیده مطلق زیستی و مقوله‌ای آشنا با مفاهیم خاص و ماندگارش نیست. مرگ حالتی سیال است که در آن مرده گویی تسلط عجیبی بر زندگان دارد، نفس می‌کشد، قضاوت می‌کند و در فضای خانه و ذهن راوی به سایه‌ای ماندگار و هدایتگر بدل می‌شود. انتخاب عنوان کتاب، «مرده‌ای که حالش خوب است» خود کنایه‌ای درخشان و طعنه‌آمیز به این پارادوکس میان ارزش‌ها و سنت‌های ذهنی نویسند است. جایی که زندگان از درون خویش مرده‌اند و محو و پر ابهامند و در عین حال مرده، با تمام تناقض‌هایش، زنده و پویا در جریان است.
یکی از ارزش‌های محوری در رمان «مرده‌ای که حالش خوب است»، پیوند زدن تکنیک ادبی گروتسک با مختصات اقلیمی جنوب است. همین جا لازم است توضیح بدهم که گروتسک، یکی از مفاهیم مهم و جذاب در ادبیات داستانی، به‌ویژه در رمان‌نویسی و شیوه‌ای در بازنمایی واقعیت است که در آن عناصر عجیب، نامتعارف، هولناک، مضحک و گاه چندش‌آور در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند؛ و احمد آرام از این مقوله بار‌ها در رمان هایش به زیبایی استفاده کرده است. جنوب در ادبیات آرام، سرزمینی تفت دیده، مه‌آلود، شرجی و خفقان‌آور است که در آن گرما و رطوبت، تنها پدیده‌های جوی نیستند، بلکه کاتالیزور‌هایی برای فروپاشی روانی انسان‌ها در شرایط خاص به شمار می‌روند.
اشیاء، بو‌ها (نظیر بوی نمک و فساد) و فضا‌های بسته و تنگ در داستان‌های او کارکردی نمادین پیدا می‌کنندو آرام به شکلی مثال زدنی این تلفیق‌ها را در جای جای رمانش به خواننده نشان داده است. او با بهره‌گیری از تکنیک‌های هنر‌های نمایشی که ریشه در پیشینه تئاتری او دارد صحنه‌پردازی‌های رمان را به گونه‌ای که خواننده مدام حس می‌کند در یک صحنه تئاتر ابزورد حضور دارد سازماندهی می‌کند. دیالوگ‌ها بریده بریده، ایجاز زده و تکه تکه هستند و وزن عمده‌ای از بار عاطفی و تنش‌های میان متن را به دوش می‌کشند. نویسنده از طولانی کردن عامدانه متن و بسط و گسترش آگاهانه کلام برای تاکید و توضیح بیشتر بیزار است. کلمات با وسواس خاص کنار هم چیده شده‌اند تا فضای سنگین تعلیق و وهم لحظه‌ای از متن رها نشود.
اگر بخواهم این رمان را از منظر روایت شناسی مدرن توصیف کنم، می‌توان گفت که رمان آرام تجربه‌ای قابل‌تأمل در زمینه چند صدایی و بحران هویت به حساب می‌آید. راوی در تقابل با سایه پدر و بحران‌های درونی خویش، دچار شکاف و بهتر بگویم بحران شخصیتی می‌شود. خواننده با متنی روبه روست که در آن روایت خطی کلاسیک درهم شکسته و حافظه به شکلی تکه‌تکه و تداعی‌گرایانه عمل می‌کند.
امروز که احمد آرام دیگر در میان ما نیست، بازخوانی آثار او همچون رمان «مرده‌ای که حالش خوب است» بیش از پیش اهمیت می‌یابد. درست مثل میراثی که فراموش نمی‌شود. این رمان گواهی بر توانایی ادبیات اقلیمی ایران در گذر از مرز‌های محلی و رسیدن به دغدغه‌های انسانی فراگیر است. آرام به ما آموخت که چگونه می‌توان با نثری تمیز و منظم، روایتی چندلایه و فضایی سرشار از وهم و راز، از بن‌بست‌های ذهنی انسان مدرن سخن گفت. رمان «مرده‌ای که حالش خوب است» دعوتی برای ورود به دنیایی است که در آن مرگ پایان روایت نیست، بلکه آغاز کشف تاریک‌ترین زاویه‌های روح آدمی است، آدمی که گاهی حتی در شناخت خود نیز دچار بحران‌های وصف ناپذیری می‌گردد.
