سایه سنگین‌تر مازوت بر زمستان امسال
تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که هر زمان تراز تولید و مصرف گاز با شکاف جدی مواجه می‌شود، نیروگاه‌ها برای ادامه فعالیت ناچار به استفاده از سوخت‌های جایگزین می‌شوند که اگرچه می‌توانند در کوتاه‌مدت بخشی از نیاز تولید برق را پوشش دهند، اما هزینه‌های اقتصادی و زیست‌محیطی قابل‌توجهی به کشور تحمیل می‌کنند. در این میان، آسیب واردشده به بخشی از تأسیسات و پالایشگاه‌های گازی در جریان جنگ ۴۰ روزه، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت تولید روزانه گاز کشور را از مدار خارج کرد که در کنار کسری پیشین گاز، وضعیت تأمین انرژی در ماه‌های سرد را پیچیده‌تر کرده است. اگرچه دولت از بازگشت بخشی از ظرفیت ازدست‌رفته به مدار تولید خبر داده، اما همچنان فاصله میان تولید و مصرف گاز قابل‌توجه است و مشخص نیست این میزان بازیابی ظرفیت تا چه اندازه می‌تواند پاسخگوی نیاز کشور در اوج مصرف زمستانی باشد. این نگرانی زمانی جدی‌تر می‌شود که هنوز چشم‌انداز روشنی از تأمین گاز از مسیر واردات وجود ندارد و اگرچه اخبار مختلفی درباره ادامه رایزنی‌ها و تلاش برای یافتن مسیر‌های جدید تأمین گاز منتشر می‌شود، اما به نظر می‌رسد نمی‌توان در کوتاه‌مدت روی واردات گسترده و پایدار حساب ویژه‌ای باز کرد. در باره وضعیت کنونی و چشم انداز تامین و توزیع گاز در زمستان پیشِ رو با حمیدرضا صالحی، نایب‌رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران، گفت‌و‌گو کرده‌ایم.
* با توجه به نزدیک شدن فصل سرما و افزایش نگرانی‌ها درباره کسری گاز، به نظر می‌رسد شرایط امسال با سال‌های گذشته متفاوت باشد. چشم‌انداز تأمین سوخت نیروگاه‌ها در زمستان پیش رو را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
واقعیت این است که امسال بخشی از کسری برق از طریق راه‌اندازی و توسعه نیروگاه‌های خورشیدی جبران شده است. در دولت چهاردهم ظرفیت نیروگاه‌های خورشیدی افزایش قابل‌توجهی داشته و طبق اعلام شرکت توانیر، این ظرفیت چهار برابر شده و به حدود ۶ هزار مگاوات رسیده است. این اتفاق از نظر توسعه سبد تولید برق کشور مثبت است و می‌تواند در کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی مؤثر باشد، اما باید توجه داشت که ابعاد کسری گاز کشور بسیار بزرگ‌تر از آن است که بتوان با اتکا به نیروگاه‌های خورشیدی بخش قابل‌توجهی از این شکاف را پوشش داد. در واقع، افزایش ظرفیت انرژی خورشیدی به‌تنهایی نمی‌تواند جایگزین کمبود گسترده گاز شود. ما با مسئله‌ای ساختاری در حوزه تولید و مصرف انرژی مواجه هستیم و برای حل آن باید مجموعه‌ای از ظرفیت‌های تولید برق، مدیریت مصرف و اصلاح سیاست‌های انرژی به‌صورت هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد. بنابراین، هرچند توسعه انرژی خورشیدی اقدام مثبتی است، اما نباید تصور کنیم که این ظرفیت به‌تنهایی می‌تواند نگرانی‌های مربوط به تأمین برق در زمستان را برطرف کند.
* با توجه به اینکه بیش از ۸۰ درصد نیروگاه‌های کشور برای تولید برق به گاز وابسته‌اند، آیا اساساً تنوع سوخت نیروگاه‌ها در شرایط فعلی می‌تواند نقش مؤثری در جلوگیری از خاموشی‌ها داشته باشد؟ به‌ویژه اینکه در صورت محدودیت گاز، نیروگاه‌ها ناچار به استفاده از گازوئیل و در مرحله بعد مازوت خواهند شد.
نیروگاه‌های برق در اولویت تأمین گاز قرار دارند و برای فصل سرد نیز سوخت‌های جایگزین در نظر گرفته شده است. به این ترتیب که در صورت محدودیت گاز، گازوئیل به‌عنوان سوخت دوم و مازوت به‌عنوان سوخت سوم مورد استفاده قرار می‌گیرد. بنابراین، از نظر پیش‌بینی سوخت جایگزین، سازوکار‌هایی برای استمرار فعالیت نیروگاه‌ها وجود دارد، اما مسئله این است که شرایط امسال از نظر میزان کسری گاز با وضعیت سال‌های گذشته تفاوت دارد. وقتی شکاف میان تولید و مصرف گاز افزایش پیدا می‌کند، فشار بیشتری بر سایر منابع سوختی وارد می‌شود. در چنین شرایطی، نمی‌توان صرفاً به وجود سوخت جایگزین اکتفا کرد، بلکه باید امکان تأمین مستمر و کافی آن را نیز در نظر گرفت. به‌ویژه اینکه افزایش نیاز نیروگاه‌ها به سوخت مایع می‌تواند مسائل جدیدی را در حوزه تأمین، حمل‌ونقل و ذخیره‌سازی ایجاد کند. در نتیجه، داشتن برنامه برای استفاده از سوخت دوم و سوم ضروری است، اما این برنامه زمانی کارآمد خواهد بود که منابع جایگزین نیز به میزان موردنیاز در دسترس باشند.
* آیا این احتمال وجود دارد که امسال استفاده از مازوت نسبت به زمستان‌های گذشته افزایش پیدا کند؟
بله، طبیعی است زمانی که کسری گاز افزایش پیدا می‌کند، قطعاً تقاضا برای سوخت‌های جایگزین نیز بیشتر می‌شود. در مرحله نخست، مصرف گازوئیل افزایش خواهد یافت، اما باید توجه داشت که دولت به دلیل محدودیت‌های ناشی از محاصره و همچنین مسائل ارزی، نمی‌تواند به‌راحتی هر میزان گازوئیل مازاد موردنیاز را از طریق واردات تأمین کند. در نتیجه، اگر تقاضا برای گازوئیل افزایش پیدا کند و امکان پاسخگویی کامل به این تقاضا وجود نداشته باشد، فشار بیشتری به مصرف مازوت وارد خواهد شد. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که مازوت سوختی با آلایندگی قابل‌توجه است و استفاده بیشتر از آن می‌تواند آثار زیست‌محیطی نامطلوبی به همراه داشته باشد. بنابراین، در شرایطی که کسری گاز نسبت به گذشته عمیق‌تر شده، احتمال افزایش استفاده از مازوت نیز جدی است و این مسئله می‌تواند در ماه‌های سرد سال به یکی از چالش‌های مهم کشور تبدیل شود.
* آیا می‌توان در کوتاه‌مدت به تأمین گاز از خارج از کشور امیدوار بود یا باید برنامه‌ریزی زمستان را صرفاً بر مبنای ظرفیت‌های داخلی انجام داد؟
مسئله اصلی این است که کشور باید برای تأمین انرژی خود برنامه‌ریزی بلندمدت و مشخصی داشته باشد. نمی‌توان در شرایطی که ناترازی انرژی به یک مسئله مزمن تبدیل شده، صرفاً به راهکار‌های مقطعی و کوتاه‌مدت متکی بود. واردات گاز می‌تواند یکی از ابزار‌های مدیریت ناترازی باشد، اما این موضوع نیازمند فراهم شدن زیرساخت‌ها، روابط تجاری پایدار و امکان تأمین منابع مالی است. در شرایط فعلی نیز محدودیت‌های ارزی و مسائل مربوط به محاصره، امکان تأمین منابع موردنیاز را دشوارتر کرده است. بنابراین، حتی اگر رایزنی‌هایی برای واردات گاز انجام شود، نمی‌توان بدون مشخص شدن مسیر اجرایی و میزان قراردادها، آن را به‌عنوان یک راهکار قطعی برای جبران کسری زمستان در نظر گرفت. از طرف دیگر، باید توجه داشت که واردات گاز نیز به‌تنهایی پاسخگوی همه مشکلات نیست. ما باید هم‌زمان روی افزایش ظرفیت تولید داخلی، بهینه‌سازی مصرف، توسعه زیرساخت‌های انتقال و تنوع‌بخشی به منابع تولید انرژی کار کنیم. اگر این اقدامات به‌صورت هماهنگ دنبال نشود، حتی واردات نیز صرفاً می‌تواند بخشی از مشکل را در یک دوره زمانی مشخص کاهش دهد.
* با توجه به اینکه توسعه نیروگاه‌های خورشیدی در ماه‌های اخیر مورد توجه قرار گرفته و ظرفیت آنها به حدود ۶ هزار مگاوات رسیده است، آیا هدف‌گذاری برای تأمین ۲۰ درصد برق کشور از انرژی خورشیدی می‌تواند در میان‌مدت وابستگی صنعت برق به گاز را کاهش دهد؟
توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر قطعاً می‌تواند در کاهش وابستگی به گاز مؤثر باشد. اینکه ظرفیت نیروگاه‌های خورشیدی در مدت اخیر افزایش پیدا کرده، اتفاق مثبتی است و باید ادامه پیدا کند. پیش از این سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در سبد انرژی کشور بسیار محدود بود و به‌سختی به یک درصد می‌رسید. بنابراین، حرکت به سمت افزایش سهم این منابع، یک ضرورت برای صنعت انرژی کشور است. با این حال، تحقق هدف‌گذاری‌های اعلام‌شده نیازمند سرمایه‌گذاری مستمر و فراهم کردن شرایط مناسب برای حضور بخش خصوصی است. صرف اعلام ظرفیت هدف یا تعیین برنامه‌های توسعه‌ای نمی‌تواند به افزایش واقعی تولید منجر شود. باید موانع سرمایه‌گذاری برطرف شود و فعالان اقتصادی اطمینان داشته باشند که سرمایه‌گذاری آنها در این بخش از توجیه اقتصادی برخوردار است. همچنین توسعه انرژی خورشیدی باید در کنار سایر منابع تولید برق دنبال شود. کشور برای تأمین پایدار برق به یک سبد متنوع انرژی نیاز دارد و نمی‌توان تمام بار تولید را بر دوش یک منبع خاص قرار داد. به همین دلیل، توسعه تجدیدپذیر‌ها باید بخشی از یک برنامه جامع برای اصلاح ساختار صنعت برق باشد.
