کاغذ گران و چرخه‌های در حال توقف
در چنین شرایطی، برگزاری هفته کتاب و تأکید بر ضرورت ترویج فرهنگ مطالعه، اگرچه اقدامی ضروری و قابل اعتناست، اما نمی‌تواند جایگزین مواجهه جدی با واقعیت‌های اقتصادی و صنفی حوزه نشر شود. مناسبات و برنامه‌های سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، از ۲۳ تا ۳۰ آبان‌ماه، با شعار «با کتاب گفت‌و‌گو کنیم» برگزار می‌شود. شعاری که در ذات خود، فراتر از گفت‌وگوی فرد با کتاب، بر امکان گفت‌وگوی جامعه با مسائل و مسائل جامعه از مسیر کتاب تأکید دارد، اما پرسش اینجاست که در شرایطی که خود کتاب و چرخه تولید و عرضه آن با مشکلاتی جدی مواجه است، چگونه می‌توان از گسترش این گفت‌و‌گو و فراگیر شدن فرهنگ مطالعه سخن گفت؟ آیا اساساً می‌توان از کتاب‌خوانی انتظار داشت، بی‌آنکه درباره امکان اقتصادی تولید کتاب، دسترسی مخاطب به آن و استمرار فعالیت حرفه‌ای فعالان این حوزه چاره‌اندیشی کرد؟
** کاغذ و اقتصاد نشر
برای درک وضعیت امروز بازار کتاب، کافی است به هزینه‌های تولید نگاهی بیندازیم. بر اساس گزارش‌ها و برآورد‌های منتشرشده در مهرماه (گزارش آماری خانه کتاب)، هزینه محاسباتی هر صفحه کتاب حدود هزار و ۲۵۰ تومان و میانگین قیمت هر جلد کتاب نزدیک به ۲۵۰ هزار تومان اعلام شده است. این در حالی است که در بازار واقعی، هزینه هر صفحه در بسیاری از سفارش‌ها به بیش از سه هزار تومان و بعضا تا چهار هزار تومان می‌رسد و قیمت نهایی تعداد قابل توجهی از کتاب‌ها نیز فاصله محسوسی با میانگین‌های اعلام‌شده دارد. تفاوتی که البته با توجه به نوع کاغذ، قطع کتاب، تعداد صفحات، شمارگان و کیفیت چاپ و صحافی، در محصولات مختلف یکسان نیست.
در سوی دیگر، قیمت کاغذ همچنان یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده در اقتصاد نشر است. بهای هر بند کاغذ تحریر ۷۰ در ۱۰۰ در بازار، از مرز ۱۱ میلیون تومان عبور کرده و گزارش‌های اخیر حتی از رسیدن قیمت برخی انواع کاغذ به محدوده ۱۲ تا ۱۳ میلیون تومان حکایت دارند. این درحالی است که کاغذ تنها یکی از اجزای هزینه تولید است. زینک، لیتوگرافی، مرکب، چاپ و صحافی نیز هرکدام سهم قابل توجهی در قیمت تمام‌شده کتاب دارند و افزایش هزینه‌های این بخش‌ها، امکان پیش‌بینی و برنامه‌ریزی اقتصادی را از ناشران سلب کرده است.
گزارش‌های منتشرشده در روز‌های اخیر نیز این وضعیت را تأیید می‌کنند. در گزارشی درباره افزایش قیمت کاغذ و فشار بر ناشران، به نقل از محمدعلی جعفریه، مدیر انتشارات ثالث، سهم کاغذ و مواد اولیه مرتبط در هزینه انتشار کتاب حدود ۶۰ درصد عنوان شده است؛ سهمی که در گذشته نزدیک به ۲۰ درصد بود. همچنین به گفته او، بازگشت سرمایه ناشر از مسیر توزیع و فروش کتاب ممکن است ۱۰ تا ۱۲ ماه به طول بینجامد. به این ترتیب، ناشر باید هزینه‌های تولید بعدی را در شرایطی تأمین کند که سرمایه‌اش همچنان در چرخه توزیع و فروش آثار قبلی گرفتار است.
این شرایط فقط به افزایش قیمت کتاب منجر نمی‌شود؛ بلکه توان تولید و استمرار فعالیت ناشران را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. وقتی سرمایه در گردش کاهش پیدا می‌کند و هزینه انتشار هر عنوان افزایش می‌یابد، نخستین واکنش طبیعی ناشر، کاهش شمارگان است. چاپ در تیراژ‌های محدود، کاهش ریسک انبارداری و احتیاط در انتخاب آثار تازه، اگرچه ممکن است در کوتاه‌مدت راهی برای ادامه فعالیت باشد، اما در بلندمدت به تضعیف چرخه نشر و محدود شدن امکان عرضه کتاب به مخاطبان منجر خواهد شد.
آمار‌های شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵ نیز تصویری روشن از این وضعیت ارائه می‌کنند. بر اساس گزارش آماری خبرگزاری تسنیم در ۲۰ مهرماه، در این مدت ۴۸ هزار و ۴۸۶ عنوان کتاب منتشر شده که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته، ۶.۴۸ درصد کاهش داشته است. شمارگان متوسط کتاب نیز با افت ۱۲.۶۱ درصدی به ۷۱۴ نسخه رسیده است. از سوی دیگر، تعداد عناوین تجدیدچاپی ۱۷.۵ درصد کاهش یافته و میانگین قیمت کتاب‌های منتشرشده در این دوره به حدود ۲۷۵ هزار تومان رسیده است؛ رقمی که نسبت به دوره مشابه سال قبل، بیش از ۴۰ درصد افزایش نشان می‌دهد. این اعداد در کنار یکدیگر، از بازاری حکایت می‌کنند که در آن قیمت‌ها افزایش می‌یابند، اما شمارگان و امکان تجدیدچاپ کاهش پیدا می‌کند؛ همان وضعیتی که می‌توان آن را رکود تورمی در صنعت نشر نامید.
در این میان، وضعیت کتاب‌فروشی‌ها نیز از شرایط عمومی اقتصاد نشر جدا نیست. کتاب‌فروشی، آخرین حلقه ارتباط کتاب با مخاطب و یکی از مهم‌ترین فضا‌های عمومی حیات فرهنگی شهرهاست؛ اما کاهش قدرت خرید خانوارها، افزایش هزینه‌های جاری، دشواری تأمین موجودی و تأخیر در تسویه‌حساب‌ها، فعالیت این واحد‌های صنفی را با مشکلاتی جدی روبه‌رو کرده است. حامد رهنما، از مدیران مجموعه کتاب‌فروشی شهرکتاب، در گزارشی از وضعیت شش‌ماهه نخست سال، از توقف فروش در دو شعبه این مجموعه در دوره جنگ و تعطیلی فعالیت‌های حضوری و اختلال در فروش آنلاین سخن گفته است. روایت او، در کنار آمار‌های کاهش شمارگان و تجدیدچاپ، نشان می‌دهد که بحران بازار کتاب صرفاً به مرحله تولید محدود نیست و حلقه عرضه و فروش نیز از آن تأثیر پذیرفته است.
البته باید توجه داشت که مسائل این بازار صرفاً اقتصادی نیست. شرایط اجتماعی و روانی جامعه، سایه جنگ و نااطمینانی نسبت به آینده نیز بر رفتار مصرف‌کننده اثر می‌گذارد. در چنین فضایی، کتاب به‌سادگی از اولویت‌های خرید خانوار کنار می‌رود؛ نه لزوماً به این دلیل که علاقه به مطالعه از میان رفته، بلکه به این دلیل که در مواجهه با هزینه‌های ضروری زندگی، امکان اختصاص بخشی از درآمد به خرید کتاب محدودتر شده است.
** کتاب‌خوانی در حاشیه معیشت
مسأله اقتصاد نشر، در نهایت به مسأله دسترسی جامعه به کتاب و وضعیت مطالعه بازمی‌گردد. آمار‌های مطالعه در ایران، حتی پیش از شرایط دشوار اقتصادی سال‌های اخیر نیز چندان امیدوارکننده نبوده‌اند. بر اساس نظرسنجی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات در آبان‌ماه ۱۴۰۴، ۴۱.۱ درصد پاسخ‌گویان اعلام کرده‌اند که کتاب می‌خوانند و میانگین مطالعه کتاب‌های غیردرسی، با احتساب افراد غیرکتاب‌خوان، تنها ۱۰.۹ دقیقه در روز بوده است. در همان نظرسنجی، ۴۹.۷ درصد پاسخ‌گویان کمبود وقت را مهم‌ترین مانع مطالعه دانسته‌اند و ۳۵.۳ درصد نیز معتقد بوده‌اند که کاهش دغدغه‌های مالی و معیشتی می‌تواند به افزایش فرهنگ کتاب‌خوانی کمک کند.
این ارقام، بیش از هر چیز، نشان می‌دهند که کتاب‌خوانی پدیده‌ای مستقل از شرایط عمومی زندگی نیست. نمی‌توان از جامعه‌ای که بخش قابل توجهی از اعضای آن با نگرانی‌های معیشتی، ناامنی شغلی و فشار‌های روانی مواجه‌اند، انتظار داشت که مطالعه را در همان جایگاه پیشین حفظ کند. در شرایطی که تورم و نااطمینانی اقتصادی، بخش بزرگی از انرژی ذهنی و روانی افراد را به خود اختصاص می‌دهد، طبیعی است که فرصت و انگیزه مطالعه نیز تحت تأثیر قرار گیرد. به‌ویژه آنکه خرید کتاب، برخلاف برخی کالا‌های ضروری، در بسیاری از خانواده‌ها در زمره هزینه‌های قابل حذف یا به تعویق انداختن قرار می‌گیرد.
از سوی دیگر، وضعیت کتابخانه‌ها نیز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مسیر‌های دسترسی عمومی به کتاب، نیازمند توجه است. آزاده نظربلند، دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، اخیرا در نشست خبری برنامه‌های هفته کتاب، با اشاره به ضرورت شناخت علایق نسل نوجوان، اعلام کرده است که عضویت نوجوانان در برخی کتابخانه‌ها متناسب با انتظارات نیست و پژوهشی برای شناسایی عوامل مؤثر بر علاقه‌مندی آنان به کتاب و کتابخانه در دست انجام است. این اظهارنظر از آن جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد حتی توسعه زیرساخت‌های کتابخانه‌ای نیز به‌تنهایی تضمین‌کننده افزایش مخاطب نیست و باید میان خدمات کتابخانه‌ای، نیاز‌های واقعی جامعه و الگو‌های مصرف فرهنگی نسل‌های جدید ارتباط برقرار کرد.
البته در همین گزارش، از وجود ۴ هزار و ۴۸۶ نقطه خدمت کتابخانه‌ای در کشور و افزایش ۱۵ درصدی این نقاط طی ۲۲ ماه گذشته نیز سخن گفته شده است. همچنین راه‌اندازی ۳۴ کتابخانه سیار به مناسبت هفته کتاب در دستور کار قرار دارد. این اقدامات، به‌ویژه در مناطق محروم و فاقد دسترسی به کتابخانه، قابل توجه‌اند؛ اما در کنار توسعه امکانات، مسئله مهم‌تر، میزان استقبال و استفاده واقعی از این ظرفیت‌هاست. کتابخانه زمانی می‌تواند در ترویج مطالعه نقش مؤثر داشته باشد که به بخشی از زندگی روزمره جامعه تبدیل شود، نه آنکه صرفاً تعداد ساختمان‌ها و نقاط خدمت آن افزایش پیدا کند.
نکته دیگر آنکه در شرایط فعلی، نمی‌توان بدون داده‌های تازه و پیمایش‌های معتبر، درباره میزان افت سرانه مطالعه در سال جاری حکم قطعی صادر کرد. با این حال، کنار هم قرار دادن شاخص‌های اقتصادی، کاهش قدرت خرید، وضعیت بازار نشر و اظهارنظر‌های مسئولان کتابخانه‌ها، این نگرانی را تقویت می‌کند که شرایط مطالعه نیز در مقایسه با گذشته دشوارتر شده باشد. به‌خصوص آنکه جامعه در ماه‌های اخیر، علاوه بر تورم و فشار‌های معیشتی، با تجربه بحران و جنگ و پیامد‌های روانی آن مواجه بوده است؛ عواملی که می‌توانند میل به مطالعه و امکان تمرکز بر آن را کاهش دهند.
نسبت هفته کتاب با واقعیت
در چنین شرایطی، هفته کتاب نباید صرفاً به مجموعه‌ای از برنامه‌های مناسبتی، نشست‌ها، رونمایی‌ها و تخفیف‌های مقطعی محدود شود. این مناسبت می‌تواند فرصتی برای بازاندیشی در سیاست‌های فرهنگی و اقتصادی مرتبط با کتاب باشد؛ سیاست‌هایی که باید از مرحله توصیه به مطالعه فراتر بروند و به موانع واقعی تولید و مصرف کتاب بپردازند.
نخستین مسئله، ضرورت بازنگری در سازوکار تأمین مواد اولیه و حمایت از تولید است. کاغذ، زینک و سایر ملزومات چاپ، کالا‌هایی نیستند که افزایش بهای آنها صرفاً یک صنف یا گروه محدود را متأثر کند. هرگونه اختلال در تأمین این مواد، مستقیماً بر قیمت کتاب، شمارگان، تنوع آثار و در نهایت دسترسی عمومی به منابع مکتوب اثر می‌گذارد. بنابراین، سیاست‌های حمایتی باید به‌جای اقدامات مقطعی و غیرشفاف، بر تأمین پایدار مواد اولیه، توزیع عادلانه و قابل نظارت و کاهش هزینه‌های تولید متمرکز شوند.
در کنار آن، حمایت از کتاب‌فروشی‌ها و اصلاح سازوکار توزیع نیز ضرورتی انکارناپذیر است. کتاب‌فروشی‌ها صرفاً محل فروش کالا نیستند؛ بخشی از زیرساخت فرهنگی شهر‌ها و واسطه ارتباط میان ناشر، نویسنده و مخاطب‌اند. تعطیلی یا تضعیف هر یک از این واحدها، به معنای کوچک‌تر شدن فضای عرضه کتاب و محدودتر شدن امکان مواجهه عمومی با آثار تازه است. تسهیل دسترسی به تسهیلات، بازنگری در هزینه‌های صنفی و مالیاتی و ایجاد سازوکار‌های مؤثر برای حمایت از فروش کتاب، می‌تواند بخشی از فشار موجود را کاهش دهد.
از سوی دیگر، سیاست ترویج کتاب‌خوانی نیز باید از رویکرد‌های کلیشه‌ای و مقطعی فاصله بگیرد. نمی‌توان صرفاً با نصب بنر، برگزاری جشنواره و دعوت عمومی به مطالعه، انتظار تغییر جدی در الگوی مصرف فرهنگی جامعه داشت. کاهش قیمت دسترسی به کتاب، تقویت کتابخانه‌های عمومی، توجه به نیاز‌های نسل نوجوان، توسعه کتابخانه‌های سیار و حمایت از طرح‌های دسترسی ارزان و آسان به کتاب، باید در کنار یکدیگر قرار گیرند. در این میان، استفاده از ظرفیت فضای مجازی و قالب‌های جدید انتشار نیز می‌تواند بخشی از فاصله میان مخاطب و کتاب را کاهش دهد؛ البته نه به‌عنوان جایگزینی برای اقتصاد پایدار نشر، بلکه به‌عنوان مکمل آن.
شعار امسال هفته کتاب، «با کتاب گفت‌و‌گو کنیم»، زمانی می‌تواند معنای واقعی خود را پیدا کند که این گفت‌و‌گو از سطح شعار و مناسبت فراتر برود و مسائل واقعی جامعه را نیز دربر بگیرد. اقتصاد نشر، وضعیت کتاب‌فروشی‌ها، معیشت فعالان این حوزه، قدرت خرید مخاطبان و وضعیت کتابخانه‌ها، همگی بخشی از همین گفت‌و‌گو هستند. نمی‌توان از کتاب خواست که در فهم مسائل جامعه نقش‌آفرینی کند، اما نسبت به مسائل و دشواری‌های خود کتاب بی‌اعتنا ماند.
