چارهجویی منطقهای
بر اساس اعلام اخیر سخنگوی وزارت امور خارجه، در نشست وزرای خارجه ایران، عراق و دیگر کشورهای ساحلی خلیجفارس و دریای عمان درباره موضوعات منطقهای از جمله نتایج مذاکرات ایران و عمان برای تعیین مسیرهای امن کشتیرانی در تنگه هرمز رایزنی خواهد شد.
اهمیت نشست صلاله
اینکه چرا این نشست را باید مهم ارزیابی کنیم دلایل متعددی را در بطن خود دارد، اما مهمترین آنرا باید شرایط فعلی حاکم بر تنگه هرمز و دریای عمان و به صورت کلی خلیج فارس دانست. واقعیت این است که حملا ایالات متحده و اسرائیل به ایران را باید مقدمه وضعیت کنونی در تنگه هرمز بدانیم؛ چراکه ایران به صورت واضح اعلام کرده که منافع، حاکمیت و امنیت ملی آن مورد تعرض جدی و مستقیم قرار گرفته و در این راستا دست به اقدام متقابل زده که حالا این روند تا محاصره تنگه هرمز و وضعیت فعلی این آبراه بینالمللی پیش رفته است. طبیعی است که وضعیت کنونی تنگه هرمز برای تجارت بینالملل و همچنین کشورهای همجوار خلیجفارس یعنی عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، عمان، عراق، کویت و حتی بحرین نیز تبعاتی را به همراه داشته است که ایران نیز از این تبعات دور نمانده است. همین موضوع اخلال گسترده در وضعیت فعلی نقل و انتقال انرژی را رقم زده و به نوعی چرخه توزیع و فروش انرژی در جهان حدود شش ماه است که با مشکل روبهرو شده که دلیل این امر را نیز باید یکجانبهگرایی ایالات متحده و تعرض به ایران دانست. از سوی دیگر باید توجه شود که همچنان حضور ایالات متحده در آبهای خلیج فارس برای کشورهای عربی همجوار این آبراه کلیدی جهان، هزینههایی را در پی داشته است و اساساً واشنگتن توان جوابگویی به این میزان از پاسخهای ایران طی شش ماه گذشته را ندارد. نتیجه این امر، به هوش آمدن کشورهای عربی منطقه در قبال مساله تامین امنیت بومی از طریق دولتهای منطقهای است؛ به عبارتی دیگر کشورهای عربی منطقه به این نتیجه رسیدهاند که ایالات متحده به رهبری ترامپ همانند دور نخست ریاست جمهوری وی به دنبال آن است تا این وضعیت را حداقل تا زمان برگزاری انتخابات میاندورهای کنگره آمریکا حفظ کند، اما برای دولتهای منطقه حتی یک روز اختلال در تنگه هرمز و سپس بابالمندب، میتواند هزینههای گزاف داشته باشد.
امنیت پایدار
اینکه نشست صلاله در عمان قرار است بدون بحرین، چگونه پیش برود موضوعی است که حداقل بخشی از دستور کار آن توسط عباس عراقچی مورد اشاره قرار گرفته است. وزیر خارجه کشورمان در گفتوگو با العربی الجدید اعلام کرد که «مهمترین و در واقع تنها دستور کار این نشست، موضوع مسیر جدید دریایی در تنگه هرمز است. همانطور که میدانید، در گفتوگوهای میان جمهوری اسلامی ایران و سلطنت عمان، درباره ایجاد یک مسیر جدید دریایی در تنگه هرمز توافق صورت گرفته و نقشههای مربوط به این مسیر نیز تهیه شده است. همچنین، بیانیه مشترکی در این زمینه تنظیم شده است». وی همچنین اظهار کرده که «قرار است در این نشست، جزئیات این توافق، نقشههای مربوطه و بیانیه مشترک به اطلاع سایر کشورهای حوزه خلیج فارس برسد و پس از آن، در نهایت، این مجموعه برای سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) ارسال شود تا ثبت شود و در چارچوب سازوکارهای این سازمان قرار گیرد. بنابراین، دستور کار نشست کاملاً مشخص و محدود است و نباید موضوعات دیگری را بهعنوان دستور کار رسمی آن تعریف کرد». در همین راستا رئیس دستگاه دیپلماسی کشورمان بر اهمیت تشکیل ساز و کار امنیت جمعی و بومی در منطقه تاکید کرد و گفت که «ایران اساساً بر این باور است که تنها کشورهای منطقه هستند که در قبال امنیت و ثبات این منطقه مسئولیت دارند؛ بنابراین طبیعی است که خود آنها درباره مسائل و چالشهای منطقه با یکدیگر گفتوگو و رایزنی کنند. ما سالهاست بر گفتوگو، اعتمادسازی و همکاری میان کشورهای منطقه تأکید کردهایم و معتقدیم امنیت پایدار زمانی شکل میگیرد که کشورهای منطقه بتوانند بدون دخالت یا مداخلات مخرب بازیگران خارج از منطقه، درباره مسائل مشترک خود به تفاهم برسند». این مواضع عراقچی نشان میدهد که موضوع نشست عمان صرفاً بحث تعیین مسیرهای جدید نیست بلکه مسائل امنیت جمعی هم موردنظر طرفین خواهد بود.
راهکار ظریف
به موازات این روند نیز محمدجواد ظریف، وزیر خارجه پیشین کشورمان و رئیس اندیشکده پایاب، در آستانه سفر شیجین پینگ، رئیسجمهور چین، به آمریکا، با انتشار پیامی به دو زبان انگلیسی و چینی، از نقش سازنده پکن در کاهش تنشهای منطقهای حمایت کرد؛ پیامی که در کنار متن آن، تصویری با عنوان «پایههای صلح و همکاری پایدار منطقهای» نیز منتشر شده است. ظریف در این پیام نوشت: «ابتکارات سازنده رئیسجمهور شی جین پینگ، فرصت مناسبی برای کاهش تنش ایجاد کرده است. امنیت پایدار منطقهای نیازمند احترام متقابل به حاکمیت، پایان همه فشارها و رعایت حقوق بینالملل است. دیپلماسی چندجانبه تنها راه واقعی به سوی صلح است». بر این اساس به نظر میرسد که موضوع امنیت منطقهای به الگویی برای کاهش تشدید تنشها تبدیل خواهد شد تا منطقه بتواند از این وضعیت خارج شود، اما همچنان سایه ایالات متحده بر این معادله سنگینی میکند.
