نگاه به شرق و منافع ملی
از دریچه منافع ملی هم اگر به مساله نگاه کنیم همواره توافقات و قراردادهایی که در حوزه اقتصادی، تجاری، امنیتی و حتی نظامی بسته شده در کلان موضوع با چین و روسیه بوده است. چه اینکه نمونه واضح این اقدام قرارداد ۲۰ ساله با روسیه و قرداد ۲۵ سالهای است که با چین بسته شده است؛ لذا در شرایط عادی اگر حتی ایران با طرفین اروپایی و آمریکا نیز ایران مراودات و توافقاتی داشته باشد نیز این چین و روسیه هستند که جایگاه ثبیت شدهای در سیاست خارجی ایران دارند. البته روسها و چینیها این مساله را در عمل نیز ثابت کردهاند و به عنوان مثال بارها در شورای امنیت سازمان ملل در زمان رایگیری درباره طرحهای ضد ایرانی یا اعمال تحریمها در اکثر مواقع شاهد مخالفت این دو کشور یا رای ممتنع آنها بودهایم. حال، اما شرایط امروز عادی نیست و وضعیت نه جنگ، نه صلح باعث شده تا ایران در شرایطی عادی و طبیعی با طرفین دیگر مواجه نشود و در هر رابطه و مناسباتی شرایط و موقعیتی که در آن قرار دارد را لحاظ کند. در همین راستا نیز پس از بروز جنگ ۱۲ روزه و ۴۰ روزه روسیه و چین دیپلماسی فعالی را در حمایت از ایران به کار گرفتند تا جنگ پایان یابد و ایران و آمریکا به سمت مذاکره حرکت کنند. چه اینکه پاکستان در قالب میانجی با پشتوانه چینیها وارد گفتوگو و تعامل با ایران و آمریکا شده است. در این میان ایران همزمانی که نهایت تلاش خود را برای احیای تفاهم اسلامآباد به کار میگیرد و خواهان بازگشت طرف آمریکایی به تفاهم است؛ اما نگاه به شرق خود را همچنان حفظ کرده است. این نگاه جایی ارزش بیشتر و دو چندانی پیدا میکند که بدانیم آمریکاییها تمایل بازگشت به تفاهم ندارند و به دنبال فشار به ایران برای پذیرفتن خواستههای خود هستند و از همین رو نیز با فشارهای اقتصادی، تحریم و نظامی به دنبال به زانو در آوردن ایران هستند. اما ایران نمیخواهد به میل آمریکا بازی کند و برنامه خاص خود را دارد و تلاش میکند از ظرفیت قدرتهای شرقی و پیمانهایی همچون سازمان همکاری شانگهای و بریکس استفاده کند تا به نحوی بتواند از این مسیر مقابل تحریمهای آمریکا ایستاده و آنها را خنثی نماید.
* تعامل شرقی
استفاده از ظرفیت قدرتهای شرقی برای ایستادگی و خنثیسازی تحریمها سیاست معقولی است؛ اما به شرطی که بدانیم ایران تا چه میزان میتواند از کنار این قدرتها به منافع اقتصادی رسیده و تحریم را خنثی کند. به عبارت دیگر اکنون که ایران با تحریمهای بسیاری از سوی آمریکا مواجه است و شرایط نه جنگ، نه صلح را تجربه میکند سازمانهایی مثل شانگهایی یا قدرتهای شرقی، چون چین یا روسیه چه میزان میتوانند در حمایت از ایران مقابل آمریکا هزینه دهند و ایستادگی کنند؟ برخی بر این باورند که با توجه به مخالفت آشکار چین و روسیه با تحریمهای اخیر ایران و همگرایی دو کشور با ایران میتوان به حمایت قدرتهای شرقی از ایران امیدوار بود؛ اما عده دیگری بر این باورند که سازمانی مثل شانگهای و همچنن قدرتهای شرقی خود را درگیر مشکلات ایران، تحریمها و رویارویی با آمربیکا نمیکنند و صرفا به حمایت سیاسی و دیپلماتیک بسنده میکنند. با این همه، تاکید جدید پکن بر صیانت از منافع خود در ایران و رد قاطع تحریمهای آمریکا نشان میدهد که چین ابعاد ژئوپلیتیک پایداری ایران در برابر آمریکا را به خوبی درک کرده است؛ لذا این یک واقعیت ژئوپلیتیک غیرقابل انکار است که تا زمانی که ایران در غرب آسیا بهعنوان یک وزنه قوی، بخش عظیمی از تمرکز نظامی، تسلیحاتی، مالی و دیپلماتیک ایالات متحده را به خود مشغول میدارد، آمریکا توان «تمرکز کامل بر مهار چین در شرق آسیا» و طرح جدی موضوع تایوان را ندارد. محمد مهدی مظاهری کارشناس سائل بینالملل معتقد است: «موضع تازه پکن نشان میدهد فضای چانهزنی ایران ارتقا یافته است؛ لذا ایران باید نه به عنوان یک «بازیگر تحت تنگنا» بلکه به عنوان یک «شریک تعیینکننده در موازنه منطقهای» وارد مذاکره شود. برگهای برنده ایران در این مذاکرات، نه فقط «نفت ارزان» و «موقعیت ترانزیتی»، بلکه «توانمندی آن در حفظ موازنه قدرت در خاورمیانه» و تبدیل شدن به یک «اهرم زمانبندی در رقابت هژمونیک چین و آمریکا» است».
*دیدار با شی و پوتین
در حاشیه دومین روز سفر رئیسجمهور به قرقیزستان برای حضور و سخنرانی در اجلاس شانگهای و شانگهای پلاس مسعود پزشکیان با شی. جین پینگ و ولادیمیر پوتین روسای جمهور چین و روسیه دیدار و در مورد مسائل مختلف گفتوگو کرد. گفتوگوی رئیسجمهور ایران با همتای چینی خود خیلی کوتاه برگزار شد و طی آن طرفین به بررسی مسائل مختلف به ویژه منطقه پرداختند؛ اما پزشکیان در ملاقات جداگانه با پوتین به گفتوگو در باب مسائل مختلف پرداخت. پزشکیان با اشاره به اینکه قدرتهای بزرگ حق ندارند زمانی که قدرت دارند، بدون در نظر گرفتن چارچوبها و قوانین بینالمللی به سایر کشورها تجاوز کنند، تصریح کرد: اصولاً آمریکا نمیتواند حرفهای غیرقانونی را بر کشور ما تحمیل کند. وی با تأکید بر اینکه ملت ما با قدرت در برابر آمریکا و رژیم صهیونیستی ایستاده و در مقابلشان هم با قدرت خواهد ایستاد، اظهار داشت: طرف مقابل اگر بخواهد ادامه دهد، ما پایبند همان تفاهمنامهای هستیم که امضا کردهایم. اگر آمریکا به همان تفاهمنامه بازگردد، ما هم به آن عمل خواهیم کرد. رئیسجمهور ادامه داد: در آن تفاهمنامه، ما چیزی جز حق و حقوق کشورمان را درخواست نکردهایم و این همان چیزی است که پیگیری میکنیم. اصولاً آمریکا نمیتواند حرفهای غیرقانونی را بر کشور ما تحمیل کند. رئیسجمهور روسیه نیز در این دیدار ضمن اعلام همبستگی با ملت ایران، از مسعود پزشکیان رئیسجمهور خواست که سلام او را به آیتا... سید مجتبی خامنهای رهبر معظم انقلاب برساند. ولادیمیر پوتین با بیان اینکه روسیه و ایران با وجود شرایط نظامی و سیاسی، روند رو به رشد سال گذشته در روابط تجاری و اقتصادی را حفظ کردهاند، افزود: مردم روسیه با مردم ایران که در حال دفاع از منافع خود هستند، اعلام همبستگی میکنند. رئیسجمهور روسیه ادامه داد: روابط روسیه و ایران در همه زمینهها به طور پیوسته در حال توسعه است. مسکو بر اهمیت همکاریهای روسیه و ایران در حوزه بشردوستانه تاکید دارد. وی خاطرنشان کرد: مسکو تلاش میکند با تأمین کالاهای مورد نیاز ایران، از تهران در شرایط کنونی حمایت کند.
