پیچیدگی‌های توافق هسته‌ای بین ایران و آمریکا

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، بار‌ها تاکید کرده که هدف اصلی واشنگتن از مذاکرات و فشار‌های سیاسی و نظامی، جلوگیری از دستیابی ایران به بمب هسته‌ای است. این در حالی است که مقامات جمهوری اسلامی ایران همواره اعلام کرده‌اند تولید سلاح هسته‌ای جایی در دکترین دفاعی ایران ندارد. با این وجود، آمریکایی‌ها تحت فشار شدید صهیونیست‌ها، حاضر به پذیرش تداوم ذخایر اورانیوم با غنای بالا در ایران نشده‌اند و همین مسأله یکی از محور‌های اصلی تنش‌های اخیر بوده است. در همین چارچوب و در درگیری ۱۲ روزه بین ایران و اسرائیل، آمریکا نیز وارد ماجرا شد و در همراهی با تل‌آویو، برخی تأسیسات هسته‌ای ایران را هدف قرار داد؛ اقدامی که اگرچه با هدف تضعیف توان هسته‌ای ایران انجام شد، اما به‌نظر می‌رسد نتوانسته معادله را به گونه‌ای محسوس به نفع آمریکا تغییر دهد و این دقیقا همان نقطه‌ای است که ایران را قادر ساخته از موضع برابر با آمریکایی‌ها وارد گفت‌و‌گو شود.

* ترامپ و اورانیوم ۶۰ درصد

پس از پایان درگیری ۱۲ روزه، مقامات آمریکایی به‌صراحت اعلام کردند که اورانیوم با غنای بالا در ایران، بر اثر بمباران تأسیسات هسته‌ای از بین نرفته است. این اعتراف به معنای آن است که تهران همچنان می‌تواند در آینده به حدود ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد دسترسی داشته باشد. هرچند وجود چنین اورانیومی از نظر فنی به معنای ساخت سلاح هسته‌ای نیست، اما از نگاه آمریکا، در صورتی که این ذخایر بار دیگر وارد چرخه غنی‌سازی شود امکان رسیدن به غنای ۹۰ درصد وجود خواهد داشت. از منظر واشنگتن، چنین سناریویی به این معناست که فاصله ایران با ساخت سلاح هسته‌ای در صورت در اختیار گرفتن دوباره اورانیوم ۶۰ درصد می‌تواند به چند روز کاهش یابد. در حالی که بعد از دخالت آمریکا در رویارویی ۱۲ روزه، مدعی بودند که توانسته‌اند پرونده هسته‌ای ایران را ببندند، بعد از مدتی خودشان از این حرف برگشته و ادعا کردند که پرونده هسته‌ای ایران باید به‌طور کامل تعیین تکلیف شود و در همین راستا، درخواست غنی‌سازی صفر درصدی را مطرح کرده‌اند. موضوعی که از نظر ایران غیر قابل پذیرش است. ایران بار‌ها اعلام کرده که حاضر به چنین عقب‌نشینی نخواهد بود. با در نظرگرفتن مجموعه رویداد‌ها به‌نظر می‌رسد بازی جدید ترامپ، بیش از هر چیز با هدف روشن شدن تکلیف اورانیوم ۶۰ درصد و آینده غنی‌سازی طراحی شده است.

خروج اورانیوم از ایران

ایران و ایالات‌متحده آمریکا پس از اوج‌گیری تنش و رویارویی در جنگ ۱۲ روزه، بعد از مدتی دور نخست مذاکرات خود را در عمان آغاز کرده‌اند. اگرچه هر دوطرف از کلیت گفت‌و‌گو‌ها ابراز رضایت کرده‌اند، اما محور اصلی مذاکرات همچنان مساله غنی‌سازی است. تهران طرح‌هایی را برای ادامه غنی‌سازی ارائه کرده که راهی برای عبور از این مرحله به دست دهد. اما پافشاری آمریکا بر غنی‌سازی صفر درصد راه را بر هر توافقی خواهد بست. با این حال، مساله کلیدی، تعیین سرنوشت اورانیوم ۶۰ درصدی است. برخی کارشناسان معتقدند یکی از گزینه‌های روی میز، خروج این اورانیوم از خاک ایران است؛ سناریویی که پیش‌تر رئیس سازمان انرژی اتمی ایران مخالفت صریح خود را با آن اعلام کرده بود. با این وجود، روسیه همواره از انتقال اورانیوم غنی‌شده ایران به خاک خود حمایت کرده است. چند روز پیش، سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه اعلام کرد که طرح انتقال اورانیوم غنی‌شده ایران به روسیه همچنان روی میز قرار دارد. ماریا زاخارووا تأکید کرد که این ذخایر متعلق به ایران است و نگهداری آن در داخل کشور، مغایرتی با تعهدات تهران ذیل پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای ندارد و تنها ایران حق تصمیم‌گیری درباره سرنوشت آن را دارد.

* رقیق‌سازی اورانیوم 

سناریوی دوم که این روز‌ها بیشتر مورد توجه قرار گرفته، رقیق‌سازی اورانیوم ۶۰ درصدی در داخل ایران است. این گزینه از نگاه بسیاری از کارشناسان، راهکاری هوشمندانه محسوب می‌شود، چرا که رقیق‌سازی این حجم از اورانیوم، به بازتولید چرخه سوخت هسته‌ای منجر خواهد شد؛ چرخه‌ای که در جریان حملات اخیر آسیب دیده است. محمد اسلامی، رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، اخیرا اظهارکرد: «احتمال رقیق‌سازی اورانیوم ۶۰ درصد، به این بستگی دارد که در مقابل آن تمامی تحریم‌ها به‌طور کامل لغو شود.» این موضع‌گیری نشان می‌دهد تهران حاضر است در قبال امتیازات ملموس اقتصادی، درباره سرنوشت اورانیوم غنی‌شده وارد معامله شود.

* غنی‌سازی مشترک

سناریوی سوم، ایده‌ای جدیدتر و پیچیده‌تر است که بر مشارکت کشور‌های منطقه و حتی آمریکا در فرآیند غنی‌سازی اورانیوم در ایران استوار است. در این طرح ایران با برخی کشور‌های عربی منطقه در پروژه غنی‌سازی شریک می‌شود و به‌نوعی نگرانی‌های امنیتی آنها را کاهش می‌دهد. حتی این احتمال مطرح شده که آمریکا، به‌عنوان ناظر یا شریک غیرمستقیم، در بخشی از چرخه سوخت هسته‌ای ایران حضور داشته باشد. این سناریو اگرچه بلندپروازانه به‌نظر می‌رسد، اما می‌تواند بخشی از بی‌اعتمادی‌های متقابل را کاهش دهد.

* احتمال توافق 

در مجموع مساله غنی‌سازی اورانیوم در ایران به نقطه‌ای حساس رسیده است. از یک سو، برخی سایت‌های هسته‌ای هدف حمله قرار گرفته‌اند و تهران این حق را برای خود قائل است که مسیر غنی‌سازی را از سر بگیرد. از سوی دیگر، آمریکا خواستار تضمین‌های جدی درباره عدم تولید سلاح هسته‌ای در ایران است. اگر دوطرف بتوانند بر سر سطح غنی‌سازی، سرنوشت اورانیوم ۶۰ درصد و لغو مؤثر تحریم‌ها به وجوه مشترک برسند، رسیدن به یک توافق جدید هرچند دشوار، اما دور از ذهن نخواهد بود.