اهمیت گفت‌و‌گو قبل از اعتراض

 این ارتباط زمانی معنادار و سازنده خواهد بود که بر پایه گفت‌وگوی دوطرفه و پذیرش صدا‌های متنوع اجتماعی بنا شود که اگر این روند را مشاهده نکنیم در ادامه با با کاهش سطح اعتماد عمومی روبه‌‍رو می‌شود. نتیجه چنین وضعیتی، تضعیف اعتماد عمومی و انباشت نارضایتی‌های حل‌نشده است. مطالبات و اعتراضات شهروندان در سال‌های اخیر کاملا مشخص است. در این مورد لایه‌های مختلف جامعه، نخبگان دانشگاهی، فعالان مدنی و کنشگران رسانه‌ای هر یک از زاویه‌ای متفاوت به مسائل می‌نگرند و در بسیاری از موارد، راه‌حل‌هایی عملی و قابل اجرا ارائه می‌دهند. نادیده‌گرفتن این ظرفیت، به معنای از دست‌دادن فرصتی ارزشمند گفت‌و‌گو‌ها است. توجه داشته باشید که در برابر آنهایی‌که اهمیت روابط با جامعه را کم‌رنگ می‌کنند باید گفت شنیدن صدا‌های انتقاد جامعه، الزاما به معنای پذیرش همه دیدگاه‌ها نیست، بلکه نشانه‌ای از بلوغ حکمرانی و اعتماد به جامعه است. در این مورد رئیس‌جمهوری پیشین ایران در اظهاراتی به اهمیت گفت‌و‌گو با جامعه قبل از اینکه اعتراضات به کف خیابان برسد اشاره کرد. باتوجه به اهمین این چالش با یکی از نماینده‌های ادوار شورای شهر تهران گفت‌وگویی انجام داده‌ایم که در ادامه می‌خوانید. 

شنیدن اعتراض‌ها

زهرا نژادبهرام، تحلیل‌گر مسائل اجتماعی و سیاسی در مورد اهمیت شنیدن صدای شهروندان که مطالبات خود را در روند اعتراضات مطرح می‌کنند به خبرنگار «آرمان ملی» می‌گوید: «یکی از چالش‌های بنیادین بسیاری از جوامع امروز عدم شنیدن به‌موقع مطالبه‌گری‌های جامعه است. در حالی‌که طی سال‌های اخیر صدا‌های متعددی از سوی کارشناسان، متخصصان، نخبگان و همچنین شهروندان عادی درباره مسائل و مشکلات کشور مطرح شده، به‌نظر می‌رسد این صدا‌ها کمتر به مرحله پاسخ‌دادن موثر در سطوح تصمیم‌گیری می‌رسند به‌خصوص در حوزه‌های اقتصادی و معیشتی. اکنون نیاز به مطرح‌کردن صورت مساله نیست، زیرا ابعاد مختلف مسائل اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی برای عموم مردم و حتی مسئولان روشن است. آنچه بیش از هر چیز احساس می‌شود، نیاز جدی به دریافت و به‌کارگیری راه‌حل‌هاست که در ادوار اخیر از سوی تحلیلگران مطرح شده است. با وجود ارائه مداوم پیشنهاد‌ها و راهکار‌های کارشناسی، مسیر اداره کشور اغلب مستقل از این دیدگاه‌ها پیش می‌رود که البته در دستور کار دولت چهاردهم هم قرار گرفته است ولی هنوز این میسر همواره نشده است. شنیدن انتقادها، صرفا یک کنش نمادین نباید باشد، بلکه می‌تواند نقطه آغاز همدلی، کاهش تنش‌ها و گشایش در مسیر حل مسائل باشد. بسیاری از صاحب‌نظران بار‌ها بر راهکار‌های مشترک و عملی تاکید کرده‌اند، اما بی‌توجهی به این ظرفیت‌ها، امید اجتماعی را فرسوده می‌کند». عضو ادوار شورای شهر پایتخت در همین مورد و با اشاره به اهمیت گفت‌و‌گو با جامع قبل از اعتراض ادامه می‌دهد: «در جامعه‌ای مردم که امید را عامل تداوم زندگی و بهبود شرایط می‌دانند، انتظار دارند صدا‌های بلند و گاه آرام آنها نه‌تنها شنیده شود، بلکه در فرآیند تغییر نقش داشته باشد. استفاده از روش‌هایی مانند گفت‌وگوی جمعی و تبادل افکار، تنها برای تولید‌ایده نیست بلکه این فرآیند می‌تواند به ترمیم شکاف میان جامعه و حاکمیت و کاهش آسیب‌‎های اجتماعی کمک کند. در این موارد تحرکاتی انجام می‌گیرد ولی باید به این مورد اشاره کنیم که این تلاش‌ها کمتر در تصمیم‌سازی‌های کلان بازتاب یافته‌اند. تکیه صرف بر نظرسنجی‌ها نیز نمی‌تواند جایگزین شنیدن عمیق و چندلایه جامعه باشد؛ زیرا بسیاری از راهکار‌های مردمی در این قالب‌ها دیده نمی‌شوند. این عدم گفت‌و‌گو با جامعه در دهه‌های گذشته نه‌تنها به بهبود وضعیت منجر نشده، بلکه فاصله میان مردم و دولت را افزایش داده است. راه برون‌رفت از این وضعیت، چیزی جز شنیدن مطالبه‌گری‌های جامعه نیست؛ شنیدنی که از مسیر انتخابات، رسانه‌ها، نشست‌های تخصصی و... عبور می‌کند و می‌تواند اعتماد عمومی را احیاء کند و همچنین روابط بین دولت و ملت را هم کاهش دهد».

نیازمند اصلاحات بزرگ 

حسن روحانی، رئیس دولت‌های یازدهم و دوازدهم در دیدار جمعی از وزیران و معاونانش با اشاره به مطالبات انباشته شده مردم در دهه‌های گذشته و لزوم شنیدن این مطالبات بیان داشت: «جامعه ایران در دهه‌های ۷۰، ۸۰ و ۹۰ با مشکلات و نگرانی‌های متعددی روبه‌رو بوده و اعتراض‌های اجتماعی پدیده‌ای مقطعی نیست، بلکه نتیجه انباشت مزمن مطالبات پاسخ‌داده نشده است. برخورد با تروریسم و سوءاستفاده کنندگان از اعتراض‌های بحق مردم ضروری است، اما اصل اعتراض مردم ریشه در نگرانی‌ها و مطالبات واقعی دارد که باید پیش از رسیدن به خیابان شنیده و حل شود. وظیفه حاکمیت آن است که از نخستین نشانه‌های نگرانی اجتماعی، برای رفع آن اقدام کند. گوش شنوا برای مطالبات مردم، لازمه حکمرانی صحیح است و جلوگیری از ایجاد شکاف اجتماعی اهمیتی اساسی دارد. بخش عمده افرادی که در اعتراض‌ها حضور دارند، در جمهوری اسلامی ایران متولد و بزرگ شده‌اند و اغلب آنها پیش از انقلاب را تجربه نکرده‌اند. پاسخ به مطالبات مردم نباید محدود به توجه به یک خواسته کوچک و نادیده‌گرفتن سایر درخواست‌ها باشد. حل مشکلات اجتماعی نیازمند اصلاحات بزرگ و تصمیم‌های اساسی است و تغییرات جزئی نمی‌تواند مانع تکرار بحران‌ها در کوتاه‌مدت شود. همه کسانی‌که در اعتراض‌ها حضور داشتند، فارغ از نوع بیان مطالبات، حامل پیامی بودند که باید شنیده شود، هرچند حساب اقدامات تخریبی و تروریستی از اعتراض مدنی جداست». روحانی با اشاره به تفاوت میان بهبود معیشت و رضایت عمومی ادامه داد: «اگرچه معیشت و امنیت مردم اهمیت بالایی دارد، اما رضایت عمومی مفهومی فراتر از این موارد است. قدرت واقعی کشور از رضایت و همراهی مردم نشأت می‌گیرد. پیام اصلی مردم در جنگ ۱۲ روزه این بود که مخالفت با مداخله خارجی در امور داخلی هستند. مردم ایران در این مقاطع نشان دادند که اعتراض داخلی را حق خود می‌دانند، اما در برابر دخالت بیگانگان ایستادگی می‌کنند».