چرا هوا در تابستان گرم میشود
چندی پیش اخبار هواشناسی در پیشبینیهایش خبر از وقوع تابستانی گرمتر از گذشته را داد؛ با اینکه هنوز در تقویم در اواسط بهار به سر میبریم اما اگر از دانشمندان علوم جوی بپرسید میگویند؛ فصلها با کاهش و افزایش دما میآیند و میروند و تقسیمبندی تقویمی ربط چندانی به آمدن روزهای سرد و گرم در طول یک سال ندارد. به عبارت روشنتر گاهی اوقات پیش آمده است که تا اوایل آبان ماه دمای هوای تابستانه بر کشور غالب باشد یا فصل بهار از اواسط بهمن ماه خودنمایی کند. در نتیجه بر اساس الگوهای جوی حاکم بر کشور، پیشبینی میشود که فصلهای سال از چه شدت دمایی برخوردار باشند. اینکه پیشبینیهای هواشناسان و اقلیمشناسان تا چه میزان درست از آب درمیآید؟ پرسش اغلب مردم است. اصولا پیشبینیهای هواشناسی با درصدی از خطا همراه است؛ چراکه الگوهای جوی تحت تاثیر عوامل شناخته شده و بعضا ناشناختهای هستند که ممکن است در مدت زمان حضورشان در یک منطقه جوی عملکرد متفاوتی داشته باشند. اما معمولا نشانههای واحدی دارند. حال برای درک بهتر تاثیر الگوهای جوی بر شرایط دمایی هوا در فصل تابستان، ابتدا باید نمایی از موقعیت زمین در فضا داشته باشیم. کرهزمین روی مداری بیضیشکل به دور خورشید در گردش است. علاوه بر این گردش مداری، زمین به دور خودش نیز میچرخد که بر اساس آن شب و روز پدید میآید. بنابراین گردش زمین به دور خورشید عامل تشکیل فصلها نیست بلکه تنها با گذشت ۳۶۵ روز و ۸ ساعت سفر یک ساله زمین به دور خورشید پایان مییابد. در واقع انحراف ۲۳ و نیم درجهای محور زمین است که منجر به ایجاد فصول گوناگون در کره زمین میشود و انقلابهای تابستانی و زمستانی و اعتدالهای بهاری و پاییزی را به ارمغان میآورد. واضح است این فصلها در نیمکره شمالی و جنوبی بالعکس عمل میکند. برای مثال زمانی که در نیمکرهشمالی تابستان است، مردم نیمکره جنوبی فصل زمستان را تجربه میکنند و برعکس. برخلاف آنچه تصور میشود، زمین در تابستان (نیمکره شمالی) بیشترین فاصله را نسبت به خورشید دارد اما زاویه محور چرخش زمین به دور خودش بهگونهای است که نور خورشید با زاویه مستقیمی به نیمکره شمالی زمین میتابد و همین زاویه تابش مستقیم منجر به دریافت انرژی بیشتری نسبت به همتای جنوبی خود میشود. با وجود این شرایط یکسان در نیمکره شمالی، کل سطوح این نیمکره در تابستان دمای مشابهی را تجربه نمیکند. بلکه میزان این دما به عوامل بسیاری از جمله عرض جغرافیایی، پوشش سطح زمین، دوری و نزدیکی از منابع آبی و عامل مهم دیگری یعنی سامانههای جوی بستگی دارد که از آن مکان عبور میکنند. در ایران تعداد سامانههای جوی حاکم بر کشور، در فصل تابستان کمتر از فصول دیگر سال است. اتمسفر ایران در تابستان تنها تحت سلطه پرفشار جنب حاره قرار میگیرد. این پرفشاری تا حوالی نوار شمالی اتمسفر کشور را در مینوردد و مانند سدی مقابل هر گونه سیستم بارانزا قرار میگیرد. اما گاهی هم پیش آمده است که پرفشار جنب حاره در سالهایی هم جریان عقبگرد داشته و راه را برای ورود سامانههای بارشی از جنوب شرق باز گذاشته است. برای مثال تابستان سال گذشته که نیمه شرقی کشور بارانهای سیلابی را تجربه کرد. در کل سامانههای جوی در مقیاس سیارهای و با دید یکجانگری ممکن است در سالهایی قویتر یا ضعیفتر شود. اما دلایل محلیتری هم وجود دارد که باعث میشود برخی روزها گرمتر از روزهای دیگر باشد، این دلایل همان میزان ابرناکی آسمان، رطوبت هوا و جهت وزش باد است که اگر در یک منطقهای کم و زیاد باشد تاثیر محسوسی روی دما دارد. برای مثال در روزهایی که آسمان ابری است، در ابتدای روز مانع تابش کامل نور خورشید به زمین شده و دمای کمینه (کمترین دمای اندازهگیری شده در یک شبانهروز) کاهش مییابد.
