تجارت خارجی پیش و پس از«کرونا»

نزديک به يک سال است که تجارت خارجي ايران تحت تاثير مسائل مختلف که يکي از آنها کروناست به شکل محسوسي کاهش يافته است. اين در حالي است که مرزهاي ارتباطي ايران با بسياري از کشورهاي همسايه متاثر از همين موضوع مسدود شد و به عقيده کارشناسان با توجه اينکه درآمدهاي نفتي ايران که تحت تاثير تحريم‌ها افت بسياري کرده، اگر همه‌گيري کرونا به شکل کنوني اتفاق نمي‌افتاد، مي‌توانستيم از طريق تجارت محصولات غيرنفتي تا حدي خلأ فعلي را کاهش دهيم. اين در حالي است که پس از همه‌گيري اين ويروس، بسياري از کشورها مرزهاي هوايي و زميني خود را بستند.

در تمام کشورها ميزان تجارت خارجي، يکي از متغيرهاي اقتصادي مهم محسوب مي‌شود که بر اساس آن مي‌توان خيلي از چرخه‌هاي اقتصادي کشور را فعال کرد و با توجه به جهاني شدن اقتصاد، اين مهم راهي براي دستيابي به منابع مالي و استفاده از محصولات با کيفيت و ارزان ساير کشورها به حساب مي‌آيد، اما شرايط ايران در مورد تجارت خارجي کمي پيچيده است، پيش از همه اينها تحريم‌هاي سنگين اعمال شده از سوي آمريکا پس از خروج از برجام، عامل مهمي براي به بن بست رسيدن تجارت خارجي ايران به شمار مي‌رفت. به طوري‌که پس از ارديبهشت 97 حتي کشورهاي اروپايي متعهد به برجام، از بيم تحريم‌هاي آمريکا حاضر به هيچگونه مبادله تجاري با ايران نشدند و بخش بزرگي از ارزهاي کشور در خارج مرزها مسدود شد. به عبارت دقيق‌تر قسمت اعظمي از تحريم‌هاي سنگين اعمال شده، محدوديت‌هاي قابل توجهي را به بانک‌هاي ايران تحميل کرد و همين معضل منجر به کاهش روابط تجاري بازرگانان شد و قطع روابط شرکت‌هاي خارجي با شرکت‌هاي داخلي، موانع بزرگي را براي ورود کالا بالاخص مواد اوليه به وجود آورد. اما نکته مهم ديگري که لازم است به آن اشاره کنيم ايجاد محدوديت اعمال شده از سوي بانک مرکزي براي صادرکنندگان بود که اين مساله نيز تاثير بسزايي در کاهش صادرات کشور داشت، به گونه‌اي که بسياري از بازرگانان معتقدند از شهريور ماه و در پي ابلاغ بانک مرکزي مبني بر اينکه صادرکننده، ارز حاصل از محل صادرات را بايد به سيستم نيمايي بفروشد، اغلب آنها انگيزه فعاليت در اين عرصه را از دست دادند، چراکه با اين روش، صادرات براي آنها مقرون به صرفه نيست. جدا از موارد مذکور (تحريم و محدوديت‌ها) مورد ديگري که تجارت خارجي ايران را با مشکلات عديده‌اي مواجه ساخت، مساله کروناست. پس از پاندمي کرونا در جهان اکثر کشورها محدوديت‌هايي براي مراودات خود ايجاد کردند، به طوري‌که کشور ما مي‌توانست تا پيش از شيوع اين ويروس روابط تجاري را در محصولات غيرنفتي بالاخص با کشورهاي همسايه انجام دهد که با گسترش کرونا اين مقدار، به شکل قابل توجهي کاهش يافت. فعالان اقتصادي بر اين باورند يکي از دلايل اصلي شرايط نابسامان اقتصادي فعلي، همين مساله است و اگر مديريت بهتري در مساله کرونا اتخاذ مي‌شد چه بسا صادرات اندک محصولات غيرنفتي مي‌توانست تا حد زيادي مشکلات کنوني کاهش دهد. لازم به ذکر است بر اساس بررسي‌هاي انجام شده، در شش ماه ابتدايي سال جاري، ميزان کل صادرات و واردات ايران6/24ميليارد دلار تخمين زده مي‌شود که اين رقم در مقايسه با 6/35ميليارد دلار سال گذشته، بيانگر کاهش 31 درصدي است. بر اساس اعلام جديدترين آمارهاي منتشر شده از سوي اتاق بازرگاني، ايران تا نيمه اول امسال حدود11 ميليارد دلار صادرات غيرنفتي داشته که اين عدد از نظر ارزشي نسبت به مدت مشابه سال قبل، کاهش 39 درصدي را نشان مي‌دهد. ميزان واردات نيز به 7/13ميليارد دلار رسيده که در مقايسه با سال گذشته، نشان از افت 23 درصدي دارد. به اين ترتيب تراز تجاري ثبت‌شده در پنج ماهه امسال عدد منفي 8/2 ميليارد دلار را نشان مي‌دهد که در مقايسه با سال قبل افت قابل توجهي داشته است. ميزان وزني صادرات و واردات ايران نيز به ترتيب 37 و 3 درصد کاهش يافته است. بررسي روند ماهانه تجارت در سال 99 نيز نشان مي‌دهد که در تمامي اين ماه‌ها، آمار کمتر از مدت مشابه سال گذشته به ثبت رسيده است. در مرداد ماه صادرات غيرنفتي ايران حدود 8/7 ميليون تن بوده که در قياس با سال قبل کاهش 30 درصدي را نشان مي‌دهد. همچنين مقدار واردات نيز کاهشي هفت درصدي داشته است. در ماه‌هاي گذشته، بالاترين آمار تجاري مربوط به تير ماه بوده که در آن حدود3/3 ميليارد دلار صادرات به ثبت رسيده، اما اين آمار با کاهشي جدي در ماه‌هاي آتي مواجه شده است. شايان ذکر است در ميان کشورهايي که مبادلات تجاري با ايران داشتند، چين بالاترين ميزان خريد را داشته است؛ هرچند اين کشور نيز در مقايسه با سال قبل واردات کمتري از ايران انجام داد، اما بر اساس برآوردها 28 درصد صادرات ايران از سمت چين بوده است. پس از چين هم عراق با 22 درصد و امارات متحده عربي با 14 درصد در رده‌هاي بعدي هستند و افغانستان با هشت درصد به رده چهارم رسيده است. يکي ديگر از همسايگان ايران يعني ترکيه که پيش از کرونا روبط تجاري خوبي با ايران داشت، طي پنج شش ماه قبل تنها پنج درصد با ايران تبادلات تجاري داشته است. در پايان گفتني است جديدترين گزارش ارائه شده از سوي اتاق بازرگاني تهران نشان مي‌دهد که ميزان صادرات کالايي ايران به اتحاديه اروپا، حدود هشت درصد افزايش يافته است. به طوري‌که بر اين اساس صادرات ايران در ماه آوريل به پايين‌ترين سطح خود رسيده اما پس از آن افزايش يافته است. ايران در ماه جولاي با صادرات حدودا 92 ميليون دلاري، بهترين آمار صادراتي خود در سال جاري را به ثبت رسانده است و در مجموع هشت ماه، ميزان کل صادرات ايران به حدود 500 ميليون دلار رسيده است.