چه عواملي باعث وقوع سيل ميشوند؟
يک کارشناس منابع طبيعي و آبخيزداري ضمن تاکيد بر نقش فعاليتهاي بشر در تخريب محيطزيست بر وقوع و تشديد برخي بلاياي طبيعي بهويژه سيلابها، گفت: تشديد روند تخريب پوشش گياهي جنگلها و مراتع، معدنکاوي و سدسازي بيضابطه، بحرانهاي محيط زيستي منطقهاي و تغيير اقليم باعث افزايش دما، تداوم خشکساليها و تغيير رژيم بارشها و افزايش بارانهاي سيلآسا شده است.سيدابوالفضل ميرقاسمي با اشاره به اينکه مشکل اصلي ما در مواجهه با بلاياي طبيعي درس نگرفتن از گذشته است،اظهار کرد: هر ساله با بلاياي طبيعي از جمله سيل و خشکسالي مواجه ميشويم اما تنها مسالهاي که در اين زمينه مطرح ميشود وعده جبران خسارات وارد شده است درحالي که برخي موارد مانند تلفات انساني و از بين رفتن برخي گونههاي گياهي و جانوري قابل جبران نيستند.
ضرورت توجه به حوضه بالادست
وي ضمن بيان اينکه سيل زماني رخ ميدهد که رودخانهها و نهرها کشش حمل روان آب را نداشته باشند و آب از بستر طبيعي خود خارج شود، تاکيد کرد: توجه به بالادست حوضه آبريز ضروري است. احياي جنگلها و مراتع و تقويت پوشش گياهي در بالادست حوضه آبريز باعث نفوذ آب باران به اندام گياه و از طريق ريشه گياه به اعماق خاک ميشود و ديگر آب باران به روان آب تبديل نميشود.ميرقاسمي با اشاره به اينکه آب بهتنهايي قدرت تخريبي دارد، ادامه داد: زمانيکه قطرات باران با خاک عاري از پوشش گياهي برخورد ميکند کلوخههاي خاک و خاک سنگيني که روان آب توانايي حمل آنها را ندارد، متلاشي ميشوند و اين نوع فرسايش دو پيامد بههمراه دارد؛ يکي از پيامدها اين است که ذرات متلاشي شده کلوخهها منافذ خاک را ميپوشانند و مانع از نفوذ آب به خاک ميشوند همچنين زمانيکه کلوخههاي سنگين به ذرات سبک تبديل ميشوند به راحتي ميتوانند تبديل به گل و لاي و در نتيجه باعث افزايش چگالي روان آب و افزايش قدرت تخريب و قدرت فرسايندگي سيلاب شوند بنابراين پوشش گياهي ميتواند نقش لايه محافظ خاک را ايفا و از بروز چنين پديدههايي چلوگيري کند و مانع از افزايش سرعت روان آب شود.وي يکي ديگر از عوامل موثر در ايجاد سيل را «زمان تمرکز» دانست و گفت: زمان تمرکز به مدت زماني گفته ميشود که روانآب از دورترين نقطه حوضه آبريز به نقطه خروجي حوضه مورد نظر ميرسد و هرچه زمان تمرکز را افزايش دهيم پيک سيلاب نيز کمتر مي شود. يکي از روشهاي کاهش زمان تمرکز ايجاد شيارهايي عمود بر جهت شيب در دامنه کوهها است تا آب در اين ترانشههاي ايجاد شده جمع شود و به پايين دست راه نيفتد.
لزوم بهرهگيري از آبخيزداري
اين کارشناس منابع طبيعي و آبخيزداري با تاکيد بر لزوم بهرهگيري از تکنيکهاي آبخيزداري و استحصال آب باران خاطرنشان کرد: اين تکنيکها در چهار کلاس مختلف از جمله مديريتي، بيولوژيک، بيومکانيکي و مکانيکي قرار ميگيرند و مديريت چراي دام يکي از مهمترين تکنيکهاي مديريتي آبخيزداري است چراکه چراي بيرويه دام باعث تخريب مرتع و پوشش گياهي و چراي زودرس باعث از بين رفتن بذر گياهان ميشود. در نتيجه چراي زودرس دام باعث از بين رفتن گياهان پيش از بذرافشاني ميشود و در نتيجه بذري براي سال آينده و تجديد حيات گياهان باقي نميماند همچنين چراي دام بايد با توجه به ظرفيت منطقه باشد چراکه پايکوبي دام باعث فشرده شدن خاک و کاهش قدرت نفوذ پذيزي خاک ميشود.ميرقاسمي با اشاره به اينکه در ايران 300 تا 800 سال زمان ميبرد تا يک سانتي متر خاک تشکيل شود، اظهار کرد: يک سيلاب کافي است تا تمام خاکهاي حاصلخيز را با خود بشويد و از بين ببرد و زمانيکه حاصلخيزي خاک از بين برود گياه نيز از مواد مغذي و مواد آلي خاک بيبهره ميماند.به گفته وي، علاوهبر فرسايش خاک و تخريب پوشش گياهي، از ديگر مواردي که در بالادست باعث تشديد و افزايش قدرت تخريب سيل ميشود معدنکاوي بدونضابطه است. زمانيکه فعاليت معدنکاوي بدون رعايت ضوابط و استانداردها صورت گيرد و «منابع قرضه» در محل رها شوند اين مواد سست توسط باران و سيل بهراحتي شسته ميشوند و قدرت تخريب سيل را افزايش ميدهند.ميرقاسمي در ادامه خاطرنشان کرد: نکته مهم ديگري که هيچکس به آن توجه ندارد زمين لغزش است.
عوامل تخريبي در حوضه بالادست
تغيير کاربري جنگلها، ويلاسازي و کوهخواري از عوامل تخريبي در بالادست حوضه آبريز هستند که باعث تشديد قدرت تخريب سيلاب ميشود.اين کارشناس منابع طبيعي و آبخيزداري درباره نقش سدسازي در ايجاد و تشديد قدرت سيلاب گفت: سدسازي بايد اصولي باشد و توجه به بالادست و پايين دست سد امري ضروري است بهطوري که اگر به اقدامات آبخيزداري و حفظ آب و خاک در بالادست سدها توجه نشود رسوب و خاک بهجاي آب در پشت ديواره سدها جمع ميشود و جمع آوري آب و رسوبات ناشي از فرسايش خاک در اراضي بالادست در مخزن سدها باعث تغيير رژيم طبيعي رودخانه در پايين دست ميشود و آب زلال و پر انرژي خارج شده از سد نيز باعث بروز فرسايش رودخانه اي و تغيير بستر رودخانه ميشود.
