اروپا دربرابر آمريكا
آرمان ملي- گروه ديپلماسي: ايالاتمتحده تلاش دارد با استفاده از مکانيسمي که در توافق هستهاي با ايران تعبيه شده، تير خلاص را به برنامه جامع اقدام مشترک شليک کند و شانس بازگشت دولت احتمالي دموکراتها به اين توافق را به صفر برساند؛ اتفاقي که با مخالفت قاطع جامعه بينالمللي روبهرو شده است و حتي نزديکترين متحدان آمريکا نيز حاضر نيستند در اين مسير با ايالاتمتحده همراهي کنند. وزير امور خارجه آمريکا روز جمعه 18 سپتامبر گفت که آمريکا از همه کشورها انتظار دارد از قطعنامه شوراي امنيت سازمان ملل متحد براي بازگشت همه تحريمها عليه جمهوري اسلامي حمايت کنند. پمپئو که به آمريکاي جنوبي سفر کرده بود، در کنفرانس خبري مشترک با رئيسجمهوري سورينام تاکيد کرد: «قصد ايالاتمتحده، اعمال تمامي قطعنامههاي شوراي امنيت سازمان ملل متحد است». او مدعي شد از روز دوشنبه مجموعه جديدي از قطعنامههاي شوراي امنيت به اجرا درخواهد آمد، و قصد ايالاتمتحده اين است که از همه کشورها بخواهيم از آن قطعنامهها حمايت کنند.
اين اظهارات وزير خارجه آمريکا در شرايطي مطرح شد که تمامي اعضاي باقيمانده در توافق هستهاي و همچنين تمامي اعضاي دائم و موقت شوراي امنيت سازمان ملل (بهجز جمهوري دومينيکن) در اظهارنظري حقوقي عنوان کردهاند که ايالاتمتحده از نظر قانوني قادر به بازگرداندن تحريمهاي بينالمللي عليه ايران نيست. براساس قطعنامه 2231 کشورهاي «مشارکتکننده» در توافق هستهاي ميتوانند با طي فرايندي که در بندهاي 36 و 37 اين توافق آمده، اقدام به بازگرداندن تحريمهاي بينالمللي و همچنين قطعنامههاي پيشين شوراي امنيت عليه ايران کنند. با اين وجود رئيسجمهور ايالاتمتحده در فرماني اجرائي که 8 مي 2018 صادر شد، اعلام کرد که اين کشور ديگر «مشارکتي» در برجام ندارد و رسما خروج آمريکا از اين توافق را اعلام کرد. کارشناسان حقوقي و طرفهاي باقيمانده در برجام معتقدند پس از صدور اين فرمان اجرائي، آمريکا ديگر بهعنوان مشارکتکننده در توافق هستهاي به حساب نميآيد و نميتواند از حقي که براي طرفهاي برجام در نظر گرفته شده استفاده کند.
محمدجواد ظريف وزير امور خارجه جمهوري اسلامي روز جمعه در واکنش به اظهارات مايک پمپئو در توئيتي نوشت: «پمپئو، باز هم اشتباه ميکني. هيچ اتفاق جديدي در 20 سپتامبر رخ نميدهد. کافي است، قطعنامه 2231 را بخواني. حتي بولتون که رئيسات را قانع کرده بود تا به تو دستور دهد به مشارکت آمريکا در برجام خاتمه دهي اين قطعنامه را خوانده بود. به تعبير بولتون: اين فرايند ساده، خودکار يا سريع نيست. بلکه بهصورت تعمدي، پيچيده و طولانيمدت طراحي شده است. در ضمن آمريکا يک عضو برجام نيست.»
وزير امور خارجه ايران اما تنها کسي نبود که نسبت به اين ادعاهاي آمريکا واکنش منفي نشان داد. روز شنبه تروئيکاي اروپا در نامهاي به شوراي امنيت اعلام کردند تعليق تحريمها عليه ايران که در برجام بر سر آن توافق شده است، بعد از تاريخ 20 سپتامبر کماکان برقرار خواهد بود. آمريکا، انگليس و آلمان تصريح کردهاند هر تصميم يا اقدام براي بازگرداندن تحريمهاي سازمان ملل عليه ايران، «فاقد اثر قانوني است». در نامه سه کشور اروپايي عضو برجام آمده است: «ما در نامه قبلي خطاب به رئيس شوراي امنيت در تاريخ 20 اوت 2020 مشترکا ديدگاه خود را اعلام کردهايم که ابلاغيهاي که ايالاتمتحده ادعا ميکند ذيل بند 11 قطعنامه 2231 شوراي امنيت صادر و آن را ميان اعضاي شوراي امنيت توزيع کرده فاقد تاثيرات قانوني است و بنابراين، نميتواند رويههاي پيشبينيشده ذيل بند 11 را اجرائي سازد. نتيجه آنکه، هرگونه تصميم و اقدام که براساس اين رويه يا پيامدهاي احتمالي آن اتخاذ شده باشند نيز فاقد تاثيرات قانوني خواهند بود. ما ديدگاهمان را بهصورت گسترده در شوراي امنيت ابراز کردهايم که رئيس شورا در جمعبندي مورخ 25 اوت خود به آن اشاره کرد». سه کشور اروپايي در پايان اعلام کردند که به اجراي کامل قطعنامه 2231 که در سال 2015 در تاييد برجام صادر شده متعهدند.
مخالفت سازمان ملل با خواسته آمريکا
علاوه بر کشورهاي عضو شوراي امنيت و طرفهاي برجام، سازمان ملل متحد نيز از مخالفان جدي نابودي توافق هستهاي است. آنتونيو گوترش، دبيرکل سازمان ملل متحد روز سهشنبه 25 شهريور در گفتوگويي با ريا نووستي اعلام کرد: کشورها بايد از هر امکاني براي حفظ برجام استفاده کنند. اين توافق پيروزي ديپلماسي چندجانبه است. او همچنين گفت: من هميشه ميگويم که برجام، توافقي است که پيروزي ديپلماسي همهجانبه را نشان ميدهد. به عقيده من، کشورهاي شرکتکننده در اين توافق بايد منتها تلاش خود را براي حفظ اين توافق هستهاي بهکار ببرند. گوترش تاييد کرد: آنچه به نقش من مربوط ميشود، تصميمات دبيرخانه با آنچه در شوراي امنيت سازمان ملل رخ بدهد مرتبط خواهد بود. روز شنبه نيز يک مقام سازمان ملل که نخواست نامش فاش شود در گفتوگو با «ديپلماتيک» در تشريح اقدامات آمريکا و موضع سازمان ملل گفت: «آمريکا احتمالا نامهاي به رئيس شوراي امنيت ارسال خواهد کرد و با بزرگنمايي بازگشت تحريمها عليه ايران خواستار تشکيل کميته ناظر بر اجراي تحريمها و هيات کارشناسان خواهد شد». اين مقام سازمان ملل ضمن تاکيد بر اينکه «هيچکدام از اين اتفاقات مدنظر آمريکا رخ نخواهد داد»، اضافه کرد: «اين، اساسا يک ژست توخالي از سوي آمريکا خواهد بود. مسالهاي که واقعا اهميت دارد، صدور يک فرمان اجرائي خواهد بود تا به وزراي خارجه و خزانهداري آمريکا امکان دهد کشورها يا شرکتهاي ناقض تحريمهاي سازمان ملل را جريمه کنند.»
شکست ديپلماسي ترامپ
با توجه به شواهد موجود ميتوان تصريح کرد همانطور که محمدجواد ظريف وعده داده، بيستم سپتامبر اتفاق خاصي از نظر حقوقي عليه ايران رخ نخواهد داد و اين موضوع شکستي براي ايالاتمتحده و دولت ترامپ خواهد بود اما روايت رئيسجمهور توصيفي کاملا دقيق از شرايط موجود نيست. واقعيت آن است که کشورهاي اروپايي تصميم گرفتهاند از نظر سياسي دستکم تا زمان برگزاري انتخابات رياستجمهوري آمريکا در سوم نوامبر در مقابل تصميمات کاخ سفيد بايستند اما در اين ميان بايد دو نکته مدنظر قرار گيرد: اول آنکه زمان به ضرر ايران نگذرد و با توجه به تحريمها اقتصاد ايران ضعيفتر نشود. تداوم اين وضعيت در طولانيمدت باعث خواهد شد در بهترين حالت به کوبا نزديک شويم که صرفا توانسته خود را سرپا نگه دارد. نکته دوم هم به ماهيت تصميمهاي اروپا و ملاحظات انتخاباتي بازميگردد. اگر ترامپ بار ديگر پيروز شود، کشورهاي اروپايي ديگر انگيزهاي جدي براي مقابله با تصميمات آمريکا در خصوص ايران نخواهند داشت و اگر بايدن نيز پيروز شود آنها انتظار خواهند داشت که ايران پاي ميز مذاکره بيايد؛ مسالهاي که با توجه به شرايط مدنظر جو بايدن چندان محتمل نيست و بعيد به نظر ميرسد که ايران حاضر باشد شرايط مدنظر او را دستکم در کوتاهمدت بپذيرد. اين شرايط سبب خواهد شد تا در ميان مدت اجماعي جدي عليه ايران شکل گيرد و اروپا نيز در کنار آمريکاي بايدن فشار عليه ايران را تشديد کند.
