كاهش سرمايه اجتماعي جبران ناپذيراست

آرمان ملي- حميد شجاعي: تاکنون بارها از سوي رئيس‌جمهور و ساير مسئولان به اين نکته تاکيد شده که بايد بر لزوم حفظ سرمايه اجتماعي و اعتماد عمومي بکوشيم، اما کسي به اين مساله نپرداخته که چه چيزهايي تشکيل دهنده سرمايه اجتماعي هستند و اساسا سرمايه اجتماعي چگونه تقويت شده يا از بين مي‌رود. اين مساله نسبت مستقيمي با عملکرد مسئولان اعم از دولتي و غير دولتي در مواجهه با مردم دارد. لذا هر اندازه رويکردها و عملکردها به‌خصوص در حوزه‌هاي اقتصادي و اجتماعي رضايتمندي مردم را در پي داشته باشد اعتماد عمومي و سرمايه اجتماعي افزايش يافته و برعکس هراندازه مردم از عملکرد مسئولان در شئون مختلف ناراضي باشند موجبات کاهش و ريزش سرمايه اجتماعي را فراهم خواهند آورد. کمااينکه‌ اکنون نيز شاهد ريزش سرمايه اجتماعي دولت در جامعه هستيم.

برآيند سرمايه‌اجتماعي در جامعه

سرمايه اجتماعي واژه‌اي است که در گفتمان بسياري از مقامات، مسئولان، سياسيون و جامعه شناسان به کرات مورد استفاده قرار مي‌گيرد اما تاکنون هيچ‌گاه به مفهوم سرمايه اجتماعي به طور کامل پرداخته نشده است. مفهومي که زير مجموعه‌هاي بسياري همچون اعتماد، اميد، همکاري و مشارکت، صداقت، حسن تفاهم، سلامتي نفس، همدردي، همبستگي، فداکاري، باورهاي جامعه، عدم تبعيض، عدالت، برابري و... را در خود جاي داده است. با اين حال بسياري سرمايه اجتماعي را صرفا به مثابه اعتماد عمومي مي‌پندارند و همين که بتوانند ميزاني از رضايتمندي عمومي را در حوزه‌هاي مختلف فراهم آورند گويي اينکه رضايت سرمايه اجتماعي را حاصل نموده‌اند. اين در حالي است که کاهش يا افزايش سرمايه اجتماعي علل و عوامل مختلفي را شامل مي‌شود. اگر تاپيش از اين سرمايه‌هاي اقتصادي از اولويت برخوردار بودند، اما امروز سرمايه اجتماعي عاملي است که بعضا بيش از ساير مسائل براي حاکميت‌ها در اولويت قرار گرفته و از اين روست که در کلام مقامات ارشد همچون رئيس‌جمهور نيز به سرمايه اجتماعي و لزوم حفظ آن بارها اشاره شده و مي‌شود. در اين راستا با نگرشي به شرايط جامعه در ساحت‌هاي مختلف سياسي، اقتصادي، اجتماعي و... مي‌توان به خوبي فهميد که سرمايه اجتماعي در چه وضعيتي قرار دارد. نگاه اجمالي به اتفاقات رخ داده از آبان ماه سال جاري تاکنون و رخدادهايي مثل افزايش قيمت بنزين و تحولات هفته آخر آبان نشان داد که اعتماد عمومي و سرمايه اجتماعي رويه کاهشي داشته، اما ترور ناجوانمردانه سردار شهيد قاسم سليماني و تشييع باشکوه پيکر وي در نقاط مختلف کشور موجب روند افزايشي سرمايه اجتماعي و همبستگي شد. هر چند اين رويه با ماجراي سقوط هواپيماي اوکرايني و شهادت 176 مسافر آن باز هم برآيندي از عدم اعتماد و اميد به آينده‌اي نامعلوم را براي جامعه تصوير کرد. البته آنچه که امروز در جامعه مي‌گذرد را نمي‌توان با ديد تک بعدي نگريست و بايد همه عوامل به‌وجود آورنده اين شرايط را با هم ديد. چنانکه ابراهيم فياض جامعه‌شناس و استاد دانشگاه معتقد است: «سرمايه اجتماعي زماني موثر واقع مي‌شود که خلاقيت گروهي با مشارکت اجتماعي همراه شود تا از اين طريق سرمايه اجتماعي شکل گيرد. متاسفانه برخي گروه‌هاي سياسي با رويش سرمايه اجتماعي مخالفت مي‌کنند.» از اين رو بايد حتما با ارائه برنامه‌هايي مدون و راهکارهايي عملي در حوزه‌هاي مختلف و رفع شکاف، گسست و عدم اطمينان و اعتماد در جامعه طرحي نو در انداخت.

زيست اجتماعي ضعيف

يک جامعه شناس در خصوص بازيابي سرمايه اجتماعي و اعتماد عمومي اظهار داشت: اعتماد و سرمايه اجتماعي موضوعي نيست که به سرعت به‌دست آمده و به سرعت از بين برود. براي انتخابات نيز ديگر نه مي‌توان اعتماد عمومي را جلب يا اعتماد باقي مانده را سلب کرد. سعيد معيدفر به «آرمان ملي» گفت: در شرايط فعلي براي بهبود يا ترميم سرمايه و اعتماد اجتماعي بايد کاري کرد. جامعه شناسان قوام و دوام يک جامعه را بر 4 پايه در نظر مي‌گيرند که هرکدام معرف بخشي از هويت جامعه است. وي افزود: يکي از آن پايه‌ها که از همه مهم‌تر است حوزه اعتماد عمومي و سرمايه اجتماعي است که در آن جامعه از درون تحرک دارد و به معناي واقعي موجود است. به عبارت ديگر افراد در تعاملات با يکديگر در حوزه‌هاي نهادي و گروهي و مدني دستگير و همکار يکديگرند و مشارکت مي‌کنند و نسبت به سرنوشت جامعه خود بسيار حساس هستند. اين جامعه شناس اظهارکرد: اگر اين بعد وجود داشته باشد اساسا زمينه بسياري از مشکلات اجتماعي از بين مي‌رود. اگر جامعه‌اي سرشار از سرمايه اجتماعي باشد به ندرت مي‌توان با مسائل اجتماعي روبه‌رو شد، مشکلات اقتصادي در حداقل است و زمينه‌هاي توسعه، رشد و شکوفايي فراهم خواهد شد. معيدفر ادامه داد: اگر در کشوري مثل ما زيست اجتماعي بسيار ضعيف باشد شاهد خواهيد بود که تقريبا همه امور در حوزه اقتصادي، فرهنگي، اخلاق و اجتماعي درگير بحران‌ها است. در کنار آن تهديدهاي ديگري نيز به دليل فقدان همبستگي، مشارکت و اهتمام جامعه وجود دارد. وي تصريح کرد بر اساس همين مشخصه مي‌توان فهميد که وضعيت سرمايه اجتماعي و اعتماد در جامعه چگونه است.

مسئولان در خدمت مردم باشند

يک جامعه شناس در خصوص شرايط سرمايه اجتماعي در جامعه اظهار کرد: در حاکميت‌هايي که دولت- ملت هستند؛ دولت خود را کامل در خدمت ملت مي‌‌داند، اما اين مساله در جامعه ما به وقوع نپيوسته است. اميرمحمود حريرچي به «آرمان ملي» گفت: در قضيه افزايش قيمت سوخت و اتفاقات پس از آن شاهد اين مساله بوديم. زماني که مردم احساس کنند مسئولان خود را در خدمت جامعه نمي‌دانند قطعا سرمايه اجتماعي ريزش پيدا مي‌کند. سرمايه اجتماعي ديدني نيست، اما کنار هم بودن‌ها و همراهي با دولت است. اين باعث مي‌شود که هم دولت کار خود را به خوبي انجام دهد و هم مردم هواي هم را داشته باشند. وي افزود: امروز مردم از هم حمايت نمي‌کنند و ما حداقل فعاليت‌هاي داوطلبانه را در کشور داريم. زماني که حمايتي از سوي دولت اعمال نگردد بي‌اعتمادي اجتماعي ايجاد مي‌شود و اگر اين مساله به‌وجود آيد خواه ناخواه چيزي به اسم سرمايه اجتماعي روزبه‌روز کمرنگ‌تر‌ مي‌شود. از اين رو براي برون رفت از اين شرايط و بازگشت اعتماد عمومي مسئولان بايد تصميم بگيرند و نشان دهند که کنار مردم هستند و براي با مشورت آنها تصميم‌گيري مي‌کنند.