حقابه؛ آب باریکه حیات‌بخش دریاچه ارومیه

اقدامات ستاد احياي درياچه اروميه در کنار تخصيص حقابه و بارندگي‌ها، روند خشک شدن درياچه را در سال گذشته متوقف کرده و موجب تثبيت تراز آب اين درياچه شده است به طوري که بدون اجراي مصوبه‌هاي اين ستاد منطقه به بيابان پنج هزار کيلومتر مربعي نمک تبديل مي‌شد. اختصاص حقابه درياچه اروميه موضوعي است که بايد مورد توجه مسئولان قرار بگيرد و چاره‌اي انديشيده شود تا افزايش يا کاهش بارندگي‌ها، لطمه‌اي به رهاسازي حقابه نداشته باشد؛ رهاسازي آب گرچه آب باريکه‌اي بيش نيست ولي در حيات‌بخشي و نجات درياچه اروميه نقش موثري دارد. اما سهم 273 ميليون مترمکعبي حقابه آذربايجان‌شرقي در چندين سال گذشته به‌طور کامل وابسته به بارندگي‌ها بوده و برخي مواقع بيشتر و برخي مواقع کمتر توانسته در احياي درياچه نقش خود را ايفا کند. طبق برنامه‌ريزي‌ها، درياچه اروميه با تاخير 5/1 ساله نسبت به پيش‌بيني صورت گرفته و تا سال 1406 به طور کامل احيا مي‌شود و تاکنون دولت بيش از 90 هزار ميليارد ريال براي احياي درياچه اروميه هزينه کرده که در ادامه با 15 درصد اين‌ ميزان نيز کارهاي سخت‌افزاري پايان مي‌يابد. بحران کنوني درياچه اروميه ماحصل سال‌ها بهره‌برداري غيرمنطقي از آن است؛ اقدامات انساني چون افزايش اراضي زيرکشت حوضه از 300 به 500 هزار هکتار، کاشت محصولات با آب‌بري بالا مثل چغندرقند، اجراي طرح‌هاي سدسازي‌ و وجود 88 هزار حلقه چاه در حوزه آبريز درياچه که نيمي از اين تعداد غيرمجاز است، اين روند را سرعت بخشيده است.‌ مديرعامل آب منطقه‌اي آذربايجان شرقي و عضو ستاد احياي استان با بيان اينکه سهم استان در حقابه درياچه اروميه 273 ميليون مترمکعب است، گفت: به علت کاهش بارندگي در استان تا اول دي ماه امسال فقط دو ميليون متر‌مکعب حقابه به طرف درياچه اروميه رها‌سازي شده است اما در طول سال آبي گذشته (98-97) 410 ميليون مترمکعب آب وارد اين نگين آبي شده است. يوسف غفارزاده در گفت‌و‌گو با ايرنا اظهار کرد: فراوان بودن بارندگي در سال آبي گذشته بيش از حد نرمال بوده و بر اين اساس بيش از سهم حقابه آذربايجان‌شرقي به سمت درياچه رهاسازي انجام شده، اما امسال به علت کاهش چشمگير بارندگي، تحقق 271 ميليون مترمکعبي حقابه دشوار مي‌نمايد.‌ وي افزود: حقابه درياچه اروميه در آذربايجان‌شرقي از رودخانه‌هاي آجي چاي تبريز به عنوان اصلي‌ترين رودخانه استان، صوفي چاي مراغه، مردق چاي (ملکان و مراغه)، قلعه چاي عجب‌شير، دريان چاي‌شهر دريان، گنبر چاي‌اسکو و سينيخ چاي (بخشي از آجي چاي تبريز) تامين مي‌شود. غفارزاده ادامه داد: در سال آبي 97-96 نيز تنها 61 ميليون مترمکعب آب به عنوان حقابه از آذربايجان شرقي به درياچه اروميه رها‌سازي شده بود که کمتر از سهم تعيين شده در آن سال بود. در‌واقع سال گذشته که سال خوبي به لحاظ بارندگي بود، بيش از سهميه حقابه به درياچه اروميه ريخت که به نوعي کمبود سال قبل تر آن را جبران کرد اما امسال هنوز چنين فرصتي پيش نيامده است. وي همچنين در خصوص طرح‌هاي تامين آب درياچه اروميه براي احياي اين نگين آبي از طريق طرح ارسال پساب فاضلاب تبريز، گفت: قطعه اول اين طرح به طول 10 کيلومتر 70 درصد پيشرفت فيزيکي دارد و در‌واقع 7 کيلومتر آن از طرف تبريز به پايان رسيده است. غفارزاده اضافه کرد: امسال نيز براي اين طرح 110 ميليارد ريال اعتبار در نظر گرفته شده که به صورت اسناد سه ساله خزانه است.

کاهش 32 درصدي بارش

مديرکل هواشناسي آذربايجان‌شرقي گفت: به‌رغم بارندگي‌هاي اخير، ميزان بارش استان در سال آبي جاري نسبت به مدت مشابه سال آبي گذشته حدود 2/32 درصد کاهش يافته است. علي دولتي مهر در گفت‌و‌گو با ايرنا افزود: در سال آبي جاري از اول مهر تا دوشنبه 30 دي 3/80 ميلي‌متر بارندگي در استان روي داده، در حالي که ميزان بارندگي در مدت مشابه سال آبي گذشته 4/118 ميلي‌متر بوده است. وي با بيان اينکه ميانگين بارش در سال آبي جاري نسبت به بلند‌مدت نيز حدود 8/15 ميلي‌متر معادل 3/16 درصد کاهش يافته است، اظهار داشت: به‌طور ميانگين در بلندمدت حدود 1/96 ميلي‌متر بارندگي در استان روي داده است. مديرکل هواشناسي آذربايجان‌شرقي با بيان اينکه در کل سال آبي گذشته 8/284 ميلي‌متر بارندگي در استان روي داده بود، گفت: از اول مهر سال آبي جاري تاکنون حدود 2/28 درصد ميانگين بارش استان تامين شده است. دولتي‌مهر ادامه داد: در سال آبي جاري بيشترين بارندگي از شهرستان چاراويماق به ميزان 7/111 ميلي‌متر و کمترين بارش از شهرستان اسکو به ميزان 7/55 ميلي‌متر گزارش شده است. ميزان بارندگي چاراويماق در سال آبي پارسال 169 و اسکو 114 ميلي‌متر بوده است. وي با اشاره به اينکه ميانگين بارندگي در تبريز طي اين مدت 1/65 ميلي‌متر بوده است، يادآوري کرد: در مدت مشابه سال آبي گذشته ميزان بارندگي در اين شهرستان 8/116 ميلي‌متر ثبت شده است. دولتي‌مهر، ميانگين بارش يک سال آبي کامل در تبريز را 7/279 ميلي‌متر اعلام کرده است. رئيس مرکز تحقيقات مديريت توسعه پايدار حوضه آبريز درياچه اروميه نيز گفت: از برنامه‌ريزي ستاد احيا براي رسيدن به تراز اکولوژيک که 1274 متر و حجم آب 15 ميليارد مترمکعب معين شده، عقب هستيم، اما به هر ترتيب ميزان بارش‌ها در سال‌هاي گذشته و اقدامات ستاد توانسته درياچه را نجات دهد. محمدابراهيم رمضاني اظهار کرد: البته امسال بارندگي‌هاي خوبي نداشته‌ايم، اما بارش‌هاي برف اخير تا حدودي اين مشکل را رفع کرده است. از طرف ديگر طرح‌هاي آبرساني مثل طرح آبرساني از زاب به درياچه اروميه که 600 ميليون مترمکعب را دربر‌مي‌گيرد در حال انجام است، اما اختصاص حقابه به درياچه بايد به‌موقع و به اندازه مشخص شده آن اقدام شود.‌ وي يادآور شد: حفاري تونل انتقال آب زاب به درياچه اروميه از 84 درصد پيشرفت فيزيکي برخوردار است و از 35668 متر حفاري براي اين تونل، 5184 متر باقي مانده است. رئيس مرکز تحقيقات مديريت توسعه پايدار حوضه آبريز درياچه اروميه افزود: جوامع محلي نيز بايد درگير طرح هاي احيا شوند و از اين طرح‌ها منافع داشته باشند تا نتيجه لازم و مورد انتظار اخذ شود.

تراز آب درياچه مثبت شد

مدير مطالعات پايه و منابع آب، آب منطقه‌اي آذربايجان‌شرقي نيز به ايرنا گفت: تراز درياچه اروميه 31/1271 سانتي‌متر است که نسبت به اول سال آبي جاري حدود يک سانتي‌متر افزايش يافته و امسال براي نخستين بار است که تراز درياچه اروميه مثبت شده است. عقيل اقدسي اظهار کرد: ارتفاع آب درياچه اروميه 68 سانتي‌متر نسبت به هم‌سنجي سال گذشته افزايش نشان مي‌دهد. وي ادامه داد: تراز سطح آب درياچه اروميه نسبت به متوسط درازمدت نيز 32/3 متر کاهش نشان مي‌دهد. وي افزود: وسعت درياچه در تراز ياد شده حدود 37/2828 کيلومترمربع برآورد شده است که نسبت به مشابه سال قبل حدود 689 کيلومتر مربع افزايش يافته و در مقايسه با اول مهر سال آبي جاري تغييري ندارد.‌ اقدسي ادامه داد: حجم آب درياچه 43/3ميليارد مترمکعب برآورد مي‌شود که نسبت به مشابه سال قبل 73/1 ميليارد مترمکعب افزايش دارد. بيشينه تراز درياچه اروميه در سال جاري 94/1271 متر از سطح آب‌هاي آزاد ثبت شده است.‌ تراز درياچه اروميه از سال 1344 تا سال 1372 خورشيدي، بين هزار و 274 تا هزار و 278 متر متغير بود، اما از اين تاريخ به بعد روند کاهشي تراز درياچه آغاز شده و تا سال 1393 کاهش متوسط سالانه 40 سانتي‌متر و در مجموع 8 متر از تراز درياچه اروميه به ثبت رسيده است. پس از تصويب طرح نجات درياچه اروميه و با وجود تغيير نداشتن چشمگير بارش‌هاي حوضه در چهار سال گذشته، تراز درياچه اروميه نسبت به تراز احتمالي از روند گذشته با افزايش همراه شده است که اين نشان‌دهنده توقف روند کاهشي و تثبيت وضعيت درياچه است. حوضه آبريز اين درياچه با مساحت 51 هزار و 876 کيلومترمربع يکي از 6 حوضه آبريز اصلي کشور است.