«پسماندسوزي» دودي که به چشم نمي‌آيد؟

امروز روز ملي هواي پاک است؛ هوايي که در مقاطعي از پاييز امسال حکم کيميا را پيدا کرده بود و مردم کلانشهرها و شهرهاي بزرگ صنعتي بعضا روزهاي متوالي را با هواي آلوده دست و پنجه نرم کردند. يکي از دلايل اين آلودگي کم‌توجهي دستگاه‌هاي اجرايي به قانون هواي پاک بوده که يکي از بندهاي آن درباره «مقابله با پسماندسوزي» است؛ آن هم در شرايطي که هم در قانون هواي پاک و هم قانون مديريت پسماندها متوليان اين موضوع مشخص شده است. «پسماندسوزي» موضوعي است که در قوانين زيست‌محيطي مانند «قانون هواي پاک» و «قانون مديريت پسماند» به آن اشاره و اين فعاليت ممنوع و تخلف اعلام شده است؛ اما به گفته رئيس اداره حفاظت محيط‌‌زيست انساني استان تهران پسماندسوزي‌ خود گوياي اين است که نهادها وظيفه خود را به‌درستي انجام نمي‌دهند. به گفته فاطمه اکبرپور بر اساس ماده 30 «آيين‌نامه اجرايي قانون مديريت پسماندها» پسماندسوزي در محيط‌هاي باز ممنوع است، با اين حال اين ماده زياد کارگشا نيست زيرا ضمانت اجرايي ندارد و در آن مشخص نشده است که براي فردي که تخلف کند چه مجازاتي در نظر گرفته شده‌ است. او اضافه مي‌کند: در «قانون هواي پاک» به موضوع پسماندسوزي کامل‌تر پرداخته شده و در ماده 20 اين قانون آمده‌ است که «انباشت پسماندهاي بيمارستاني و صنعتي در معابر عمومي و فضاي باز يا سوزاندن آنها و انباشتن پسماندهاي خانگي و ساختماني در معابر عمومي و فضاي باز خارج از مکان‌هاي تعيين‌ شده توسط شهرداري‌ها و دهياري‌ها يا سوزاندن آنها همچنين سوزاندن بقاياي گياهي اراضي زراعي پس از برداشت محصول ممنوع بوده و متخلف حسب مورد به جزاي نقدي درجه شش موضوع ماده 19 «قانون مجازات اسلامي محکوم مي‌شود». اکبرپور به متوليان مديريت پسماندها در قالب «قانون مديريت پسماندها» اشاره کرده و اظهار مي‌کند: مقابله با پسماندسوزي يکي از مراحل مديريت اجرايي پسماند و متولي آن هم مشخص است. طبق ماده 7 قانون مديريت پسماند «مديريت اجرايي کليه پسماندها غير از صنعتي و ويژه در شهرها و روستاها و حريم آنها به عهده شهرداري‌ها و دهياري‌ها و در خارج از حوزه و وظايف شهرداري‌ها و ‌دهياري‌ها به عهده بخشداري‌ها است.»او تصريح مي‌کند: تعاريف پسماند در «قانون هواي پاک» به «قانون مديريت پسماندها» ارجاع داده شده است، يعني متوليان اجرايي پسماندها بايد با پسماندسوزي مقابله کنند. به گفته اکبرپور تداوم پسماندسوزي‌ نشان‌دهنده آن است که کسي وظيفه خود را به‌درستي انجام نمي‌دهد و اين وضعيت هميشه وجود داشته است اما در شرايط آلودگي هوا بيشتر به چشم مي‌آيد و محل سوال قرار مي‌گيرد. او به نقش سازمان حفاظت محيط‌زيست به عنوان ناظر بر حسن اجراي قانون‌هاي هواي پاک و مديريت پسماندها اشاره مي‌کند و مي‌گويد: اين سازمان بايد مشخص کند نهادهايي که وظايف اجرايي براي آنها تعيين شده است کار خود را درست انجام مي‌دهند يا خير؟ رئيس اداره حفاظت محيط‌زيست انساني استان تهران تاکيد مي‌کند: پسماندسوزي‌ خود گوياي اين است که نهادها وظيفه خود را به‌درستي انجام نمي‌دهند و اين وضعيت هميشه وجود دارد اما در شرايط آلودگي هوا بيشتر به چشم مي‌آيد و محل سوال قرار مي‌گيرد. اکبرپور مي‌افزايد: بعضي از دستگاه‌هاي اجرايي وظايف قانوني خود را نمي‌دانند و برخي نيز مانند بخشداري‌ها که در قانون وظيفه اجرايي براي آنها تعريف شده‌ است تجهيزات مديريت پسماند را در دسترس ندارند. تعدادي از دستگاه‌هاي اجرايي نيز موضوع پسماندسوزي را در اولويت برنامه‌ها و کارهاي خود قرار نداده‌اند و شايد مديريت اجرايي پسماندها در اولويت کاري برخي شهرداران نباشد. به گفته رئيس اداره حفاظت محيط‌زيست انساني استان تهران بايد با ارائه آموزش‌هاي همگاني مردم با مضرات پسماندسوزي آشنا شوند و متوليان جدي‌تر به مقابله با اين مشکل بپردازند. اکبرپور با اشاره به اينکه برخي از دستگاه‌هاي اجرايي هنوز با وظايفي که در قانون براي آنها تعيين شده ‌است آشنايي ندارند، مي‌گويد: يک برداشت غلط وجود دارد و زماني‌که اسم پسماند مي‌آيد همه نگاه‌ها متوجه سازمان حفاظت محيط‌زيست مي‌شود. وي مي‌افزايد: درست است که موضوع کنترل آلودگي يک موضوع پيشگيري‌ است و سازمان محيط‌زيست براي حفاظت از محيط‌زيست است اما وظيفه‌اي که در قانون براي آن تعيين شده به عنوان «دستگاه نظارتي» است يعني وظيفه عمليات اجرايي بر دوش اين سازمان گذاشته نشده است. اکبرپور ادامه مي‌دهد: در شرايط فعلي که با مشکل آلودگي هوا مواجه هستيم سازمان حفاظت محيط‌زيست براي رسيدگي به موضوع پسماندسوزي مراجعه مي‌کنيم اما چون وظيفه اجرايي نداريم، ابزار و تجهيزات مقابله با آن براي ما در نظر گرفته نشده است. وي تصريح مي‌کند: وظايف و تجهيزات جهت مقابله با پسماندسوزي براي سازمان حفاظت محيط‌زيست در نظر گرفته نشده‌ است تا اين سازمان بتواند به اين موضوع وارد شود و اقدام کند، اما تجربه ثابت کرده است زماني هم که اين سازمان براي مقابله با پسماندسوزي اقدام مي‌کند ممکن است مشکلاتي به لحاظ جسمي از جمله سوختگي براي کارکنان اين سازمان به وجود آيد؛ اما وقتي به مرجع قضايي مراجعه مي‌کنيم گفته مي‌شود شما دستگاه نظارتي هستيد و نقش عملياتي نداشته‌ايد تا براي اطفاي حريق اقدام کنيد. اکبرپور پايان مي‌گويد:‌ به اين دليل که اسم ما سازمان حفاظت محيط‌زيست است حتي وظايفي را که براي ما تعيين نشده است اجرا مي‌کنيم تا مشکل را حل کنيم و سعي مي‌کنيم در حد توان خود مصوبات تعيين شده در جلسات تصميم‌گيري را اجرا کنيم.