نزاع دین و دنیا

انقلاب مشروطه به‌عنوان نخستين خيزش عُرفي (سکولار) ايرانيان عليه ارکان منحط قُدمايي شناخته مي­شود؛ ونسا مارتين در «ايران بين ناسيوناليسم اسلامي و سکولاريسم»، اين ديدگاه ساده‌انگارانه را که عمدتا به‌واسطه­ آثار نويسندگاني چون ادوارد براون و احمد کسروي رواج يافته، به چالش کشيده است. او در کتاب خود -خلاف‌آمد عادت ساير مورخان مشروطه، از تمرکز صرف بر اوضاع تهران (پايتخت قاجارها) و شاهزاده‌نشين تبريز، دست کشيده و به دريافتي به‌مراتب سنتي­تر- ­که در ساير ولايات و شهرهاي ايران نسبت به مفاهيم نوپديدي چون حکومت مشروطه، ملي­گرايي و سکولاريسم يا عرفي‌گرايي وجود داشته، توجه کرده است. همچنين علاه بر درک معمول از علل بروز انقلاب مشروطه -که آن‌را جنبشي برآمده از روشنفکران شهري و نخبگان جامعه مي­دانند، به ارزيابي نقش تجار شهري- که از قبَل تاثيرات تجارت بين‌المللي به‌نوعي آگاهي سياسي و رونق شکننده­ اقتصادي، دست يافته بودند و اقشار فرودست شهري که متأثر از آموزه‌ها و باورهاي ديني و تلقي روحانيت از تجددطلبي بودند، پرداخته و مي­کوشد در دو بخش مفصل، نسبت موجود بين اين آموزه­هاي نوين و آن باورهاي ديرپاي ديني را واکاود.

نويسنده درطول فصل نخست، الگويي مشابه را در برآمدن زمينه‌هاي انقلاب مشروطه پيش کشيده و سپس آن‌را در نمونه‌هاي بررسي‌شده در کتاب (شهرهاي تبريز، شيراز، اصفهان، بوشهر) طرح‌افکني مي‌کند. اين الگو را مي‌توان به‌طور خلاصه چنين بازشناسي نمود: برخورد موج مدرنيسم و آشفته‌شدن اجتماع رخوت‌زده ايراني که نياز به اصلاحات کم‌دامنه و تا حدي فرمايشي را ايجاد مي­کند؛ توجه به آموزش‌وپرورش در معناي نوين آن و نياز به پرورانيدن نسلي که قادر به تعامل با شرايط نوين باشد؛ قرارگرفتن ايران در سر راه­هاي تجاري جديد و تاثيرات نوسانات اقتصاد جهاني بر رونق اقتصادي ولايات، سربرآوردن نسل جديدي از کارآفرينان و تاجران ميانمايه ولي به‌شدت وطن‌پرست و آگاه‌سازي طبقات متوسط شهري نسبت به کاستي‌ها و عقب‌ماندگي ديوانسالاري قجري؛ افزايش حضور بيگانگان در عرصه‌هاي مختلف تجاري، سياسي، ديني، فرهنگي که سبب خوف علما و مقاومت طبقات سنتي دربرابر اصلاح و تجدد‌خواهي مي­شد و درنهايت، هم‌افزايي نيروهاي اجتماعي و صف‌کشي تجدد‌خواهان در برابر پاسداران سنت قدمايي، منجر به وقوع انقلاب مشروطه گرديد.

مشروطه‌خواهان پيروز ميدان منازعه بين دين و دنيا بودند؛ اما نويسنده نشان مي­دهد که چگونه از همان ابتداي مطرح‌شدن مفاهيم مدرن، اين انگاره­ها به‌گونه­اي کژتاب در اذهان ايرانيان ثبت شده و برآيند و نتايجي يکسره ديگر، دور از انتظار و ناهمگون به بار آورده­اند.

به‌جز در پايتخت و مناظرات بين طيف نزديک به تقي­زاده و پيروان شيخ فضل­اله؛ تبريز صحنه­ بيشترين منازعات سنت و سکولاريسم بود. نزديکي‌ تبريز به مرزهاي روسيه، به ورود و نفوذ عناصر افراطي منجر مي­شد که بر آتش جدايي بين دين و دنيا برمي­دميدند. با وجود اين، در ساير شهرها نظير اصفهان با سيطره­ بي‌چون علماي سنتگرا، شيراز به‌دليل کشاکش قدرت بين اُمراي ولايت با ايل­سالاران و بوشهر که تضاد بين منافع تجار محافظه‌کار و بي‌ثباتي سياسي مانع از هرگونه اقدام تندروانه مي­گرديد؛ اين‌گونه مباحث کمتر مجال بروز مي­يافتند. با وجود اين، مفاهيم مدرن تاثير خود را حتي بر نحوه­ تعامل طرفداران مذهب با مخالفان گذاشته بود و در توسعه­ تفکر سياسي/مذهبي در سال‌هاي بعدي نقش چشمگيري ايفا کرد. تاثير اين مفاهيم را به‌ويژه، مي­توان در ايده­ ناسيوناليسم بازجست.

بدين‌سان و در نگري­کلي، عُلما و نمايندگان دين‌باور، با نهادها و امکاناتي که انديشه­ سياسي مدرن در اختيار ايشان مي­گذاشت، مخالفت بنيادين نداشتند. درواقع، بيشينه­ ايشان حتي حکومت مشروطه را بهترين نوع حکومت اسلامي -در عصر غيبت- معرفي مي­کردند و به مجلس و لوايحش مادامي‌که با نص شريعت مباينتي نداشت، به‌چشم امکاني براي مشارکت در قدرت، و ابزاري براي افزايش توان کشور، در مقابله با نفوذ اجنبي، سلطه­ بيگانه و استبداد داخلي مي­نگريستند. بااين‌حال، وجود اختلاف در ارزيابي و فهم مفاهيم سکولاري چون آزادي و برابري و... که ملازم با حکومتي مبتني بر مشروطه بود، سبب تصادمات بعدي گرديد. درحالي که رويکرد عمومي، در ابتداي پيدايش نهضت، را مي‌توان رويکردي مصالحه­جويانه و تا حدي ميانه­رو دانست، ناکامي حکومت قاجار در تامين حداقل خواست­ها و ناتواني مجلس نوآمده در اداره و تمشيت امور به‌ويژه بحران مالي و هرج‌ومرج ناشي از آن، سبب دوقطبي‌شدن فضاي سياسي و صف­بندي­هاي بعدي در هردو طيف سکولار و دينمدار گرديد که، درنهايت، به برآمدن نخستين دولت مدرن ايران انجاميد.

نام کتاب: ايران بين ناسيوناليسم اسلامي و سکولاريسم

نويسنده: ونسا مارتين

مترجم: محمدابراهيم فتاحي

ناشر: ني