شرق؛ كمك ايران براي حفظ برجام؟
آرمان ملي- محمدحسين لطفالهي: سياست نويد و تهديد اروپاييها در قبال ايران نتيجه بخش نبوده و با نزديک شدن موعد ضربالاجل گام پنجم کاهش تعهدات، شرايط پيچيدهتر از قبل شده است. کشورهاي اروپايي از يک سو تلاش ميکنند که گامهايي در راستاي فعالسازي اينستکس بردارند و راه تجارت با ايران را بگشايند و از سوي ديگر ديپلماتهاي اروپايي از تصميم تروئيکا براي فعالسازي مکانيسم حل اختلاف عليه ايران گزارش ميدهند. جمهوري اسلامي ايران نيز که پس از يک سال صبر استراتژيک در برابر نقض برجام از سوي آمريکا بر اساس بندهاي 26 و 36 توافق هستهاي تصميم به کاهش تعهدات گرفته، تأکيد دارد تا زماني که گشايش عملي و واقعي در تجارت ايران و اروپا رخ ندهد و اينستکس به بهرهبرداري نرسد، به برداشتن گامهاي کاهش تعهدات خود ادامه ميدهد. در اين شرايط که نه اروپا توانسته کاري انجام دهد و نه ايران قصد دارد از ضربالاجل کاهش تعهدات خود عقب بنشيند، برداشتن گام پنجم آغاز عصر تازهاي در همکاريهاي برجامي ايران و اروپا خواهد بود؛ چرا که جمهوري اسلامي با برداشتن گام چهارم خيز بلندي برداشت. اکنون هراقدامي از سوي ايران، ظاهرا زمينهساز حرکت اروپا به سمت مکانيسم است اما بعيد است اروپا در اين شرايط چنين ريسک بزرگي را انجام دهد.
سناريوهاي پيش روي ايران
با توجه به گام چهارم، انتظار ميرفت گام پنجم ملايمتر باشد، اما شنيدهها حاکي از آن است که گام پنجم نيز همانند گام چهارم، شوکهکننده خواهد بود. غنيسازي 20 درصدي يکي از مواردي است که ممکن است از سوي ايران در دستور کار قرار گيرد؛ توانايياي که جمهوري اسلامي ايران پيش از برجام به آن دست يافته بود و با توافق هستهاي آن را کنار گذاشت، اکنون يکي از گزينههاي پيش روي جمهوري اسلامي براي کاهش تعهدات هستهاي بر اساس بندهاي 26 و 36 برجام است. گزينه ديگر پيش روي ايران، افزايش تعداد سانتريفيوژهاي فعال است. امروز جز 5060 ماشين 1-IR با يک سو ظرفيت غنيسازي که در سالن A مجتمع غنيسازي نطنز فعال هستند، حدود 500 ماشين نسل جديد نيز با اجراي گام سوم در سالن شهيد قشقايي (S8) به غنيسازي مشغولند که ظرفيت غنيسازي بيش از 8500 سو به ايران داده است. اما علاوه بر اينها، ايران در سالن B نطنز حدود 11هزار ماشين 1-IR و بيش از 800 ماشين 2.IR -Mبا ظرفيت غنيسازي حداقل 5 سو به صورت انبار شده دارد که ميتواند به گفته کارشناسان اين مرکز ظرف دو ماه نصب کند و عملا بيش از 15 هزار سو به ظرفيت غنيسازي کشور بيفزايد و اين ظرفيت راهبردي را به 24هزار سو برساند که سه برابر ظرفيت کنوني و 5/2 برابر ظرفيت قبل از اجراي برجام است. يکي ديگر از گزينهها اجرا نشدن پروتکل الحاقي است. جمهوري اسلامي ايران از دي سال 94 و با اجرايي شدن برجام بر اساس ماده 64 اين توافق بينالمللي به اجراي داوطلبانه و موقت پروتکل الحاقي متعهد بوده و گزارشهاي آژانس بينالمللي انرژي اتمي و حجم بالاي بازرسيها و دسترسيهاي بازرسان اين آژانس به تاسيسات هستهاي ايران نيز مويد اين واقعيت است، اما به نظر ميرسد طرف مقابل آنچنان قدردان اين اقدام ايران که بايد در مدت زمان مشخصي با لغو همه تحريمهاي آمريکا حتي مواردي که در کنگره اين کشور تصويب شده، پاسخ داده ميشد تا در ايران نيز پيوستن به پروتکل الحاقي مصوب مجلس شود نبوده است. بنابراين در گام پنجم، اگر اروپاييان اقدامي جدي نداشته باشند، ميتواند حرکتي به سوي پايان برجام باشد.
تقويت همکاري شرقي
همزمان با آمادهسازي مقدمات برداشتن گام پنجم، ديپلماسي ايران نيز فعال شده تا در اين زمينه ايران با حمايت و همکاري کامل دو عضو شرقي برجام، يعني چين و روسيه گام بردارد. به همين منظور وزير خارجه ايران ابتدا به مسکو و سپس به پکن سفر کرده تا پيش از برداشتن گام بعدي کاهش تعهدات، با همتايان روسي و چيني خود ديدار و گفتوگو داشته باشد. هر دو کشور روسيه و چين پيشتر از موضع ايران در کاهش تعهدات حمايت کرده و ايالات متحده را عامل اصلي از بين رفتن برجام دانسته بودند.
