گردشگر روستایی، سدی در برابر مهاجرت

آرمان ملي- منيره چگيني: خشکسالي يکي از عواملي است که موجب شده در سال‌هاي اخير، روستاييان بسياري به شهرها مهاجرت کنند. در حال حاضر بسياري از روستا هستند که به خاطر مهاجرت ساکنانشان تقريبا متروکه شده‌اند، در حالي که هر کدام داراي ظرفيت‌هاي بسياري هستند. ظرفيت‌هايي که در صورت مورد توجه قرار گرفتن نه تنها ساکنان را براي ماندن در روستا ترغيب مي‌کنند که موجب مي‌شوند هر سال گردشگران بسياري هم اين روستاها را به عنوان مقصد سفرهايشان انتخاب کنند. آنچه که در اين ميان مغفول مانده، توجه و اهميت به ميراث روستايي است؛ مفهومي که بسياري شايد از آن چيزي ندانند.

دنيا به فکر ميراث روستايي است

ايران، سرزميني است که نه تنها مي‌توان با سفر به گوشه و کنار آن تنوع آب و هوايي را تجربه کرد، بلکه گشت و گذار در ميان شهرها و روستاهايش هم ما را با گوناگوني فرهنگ‌ها و تنوعشان مواجه مي‌کند. هر گوشه ايران، فرهنگ و آداب خود را دارد. در برخي روستاها در سال‌هاي اخير مي‌توان رنگ يکدست شدن فرهنگي را ديد.احمد معيري، کارشناس ميراث فرهنگي در گفت و گو با «آرمان ملي» معتقد است اينکه در روستاها امروز رد نان ماشيني و آجر سه سانتي مي‌بينيم، نشان از عدم درک فرهنگ متنوع روستاهاي ايران دارد. او مي‌گويد فرهنگ جذاب، متنوع و رنگارنگ روستاهاي ايران، نسبتي با نگاه‌هاي يکدست اداره‌اي ندارد. اين کارشناس ميراث فرهنگي تمام اجزاي مادي و غيرمادي روستا از جمله تاريخ، معماري و سبک زندگي، زبان، داستان‌ها، ترانه‌ها، موسيقي‌ها و رقص‌ها و در کل فرهنگ، گونه‌هاي گياهي و جانوري، منظره‌هاي طبيعي و چشم‌اندازها و آثار باستاني و تاريخي را ميراث فرهنگي روستا معرفي مي‌کند. توجه به ميراث روستايي و بومي، امري جهاني است و تمهيداتي هم براي نگهداري و حفظ آن انديشيده شده است. منشور بين‌المللي «بوم‌ ساخت»، ميراث روستايي را سندي از تاريخ اجتماعي به حساب مي‌آورد. در اين منشور با اينکه روستا ساخته بشر است، مي‌توان آن را مخلوق زمان دانست. اين ساخته‌ها حاصل جريان طبيعي زندگي در بستر زمان است و از همين رو، ميراث روستايي را ميراث زنده و ميراث زندگي هم مي‌نامند. سال‌هاست کشورهاي پيشرفته دنيا، ضرورت توجه به ميراث روستايي را به عنوان بخشي از ميراث فرهنگي دريافته‌ و مورد توجه قرار داده‌اند. اين توجه و اهميت براي ميراث روستايي براي سوئد، به بيش از صد سال قبل برمي‌گردد. سوئدي‌ها بيش از صد سال قبل، ساخت موزه ميراث روستايي را شروع کردند. کشورهايي که در جريان جنگ دوم جهاني آسيب ديده بودند، پس از جنگ و آغاز بازسازي اروپا، کار ساخت موزه‌هاي ميراث روستايي را شروع کردند چراکه در جريان آن ويراني‌ها، نگران از بين رفتن ساختارهاي فرهنگي و طبيعي روستاهايشان بودند.

ميراث روستايي

ايران در سال 84 با بهر‌ه‌گيري از تجربه اروپا، وارد عرصه ساخت موزه ميراث روستايي شد. محمود طالقاني، سرپرست گروه اجرايي ساخت موزه در همان زمان در اين باره گفته بود: «در خلال مطالعات‌مان پس از زلزله رودبار و منجيل، متوجه اين واقعيت تلخ شديم كه روند تخريب ميراث مادي و معنوي روستاهاي زلزله‌زده، سال‌ها پيش از زلزله آغاز شده و گاه عوامل طبيعي، مانند سيل و زلزله و توفان، اين روند را تشديد مي‌كنند. بعد از چند ماه تحقيق و بررسي به اين نتيجه رسيديم كه حفظ ميراث روستاهاي گيلان در جاي خودش عملا غيرممكن است و تجربه اروپا نيز اين كار را نشدني مي‌دانست. از اين‌رو ايده بنياد يك موزه روستايي (اكو موزه و موزه فضاي باز) براي حفظ و نگاهداري ميراث فرهنگي و معماري روستاهاي گيلان شكل گرفت. در ايجاد اين موزه از تجربه كشورهاي اروپايي، به‌خصوص فرانسه، آلمان و سوئيس استفاده شده است. احمد معيري، معتقد است در کشور ما مسأله حفاظت از ميراث روستايي دائما دچار افت و خيز است. از نظر معيري اين روند در ايران کند و منقطع است در حالي که کشورهاي اروپايي توسعه پايدار خود را در گرو توجه به ميراث روستايي و حفظ آن مي‌دانند. اتحاديه اروپا، از سپتامبر سال 2000 کمپين « اروپا ميراثي مشترک» را راه‌اندازي کرد. اين کمپين در هانوفر آلمان براي توجه به ميراث روستايي به عنوان عاملي موثر در جهت توسعه پايدار پيگيري شد تا جايي که يکي از نتايج سلسله برنامه‌هاي اين کمپين، تصويب منشور اروپايي ميراث روستايي در سال 2012 است. مطابق اين منشور، چيزي که ميراث روستايي را تهديد مي‌کند نگاهي است که عادت‌ها و مهارت‌هاي روستايي را منسوخ مي‌داند. عادت‌هاي روستايي هم شامل سبک زندگي، آداب و رسوم، غذاها و موسيقي‌ها و در کل فرهنگ روستايي است. مطابق اين منشور، اين نگاه به عادت‌ها و مهارت‌هاي روستايي و ميراث فرهنگي ناملموس روستا، نگاهي عقب افتاده است. راه مقابله با اين نگاه عقب افتاده را هم ارتقاي آگاهي و عمومي از ميزان ارزشمندي ميراث روستايي معرفي مي‌کند. چيزي که از نظر معيري، در کشور ما مغفول مانده است. از ديد اين کارشناس ميراث فرهنگي، نه تنها براي مردم شهرنشين که براي روستاييان ما هم روشن کردن ميزان اهميت ميراث روستايي اهميت بسياري دارد و يکي از دستاوردهاي آن مي‌تواند تقويت راه‌هاي نوين کسب درآمد در روستا و در نتيجه کاهش مهاجرت روستاييان به شهرها باشد.