کانون گوگردی در محله شادآباد، متهم ردیف اول بوی بد تهران
شهرداري تهران در گزارشي به جزئيات يافتههاي خود درباره بوي نامطبوع چند روز اخير در پايتخت پرداخته است. از نگاه کارشناسان شهرداري، منشاء بوي بد مربوط به متصاعد شدن گازهاي گوگردي است که احتمال ميرود منشاء اصلي آن در منطقه شادآباد قرار داشته باشد. اين گزارش جزئيات زيادي دارد که نشان ميدهد هنوز به طور دقيق نميتوان درباره منشاء بوي بد گوگرد در تهران اظهارنظر قطعي کرد. جغرافياي تهران با داشتن دستکم 740 کيلومتر مربع، گستردهترين پهنه شهري در ايران است که اتمسفر پايدار آن در روزهاي سرد سال، تبعات زيادي از جمله اينورژن يا وارونگي و در نتيجه آلودگي هوا را به دنبال دارد. از سال گذشته تاکنون پديده ناخوشايند ديگري به اتمسفر تهران اضافه شده است: بوي بدي که منشاء آن تاکنون نامشخص مانده است. اولين طغيان بوي بد در تهران، مربوط به اوايل دي ماه سال گذشته بود و آخرين بار هم حدود دو هفته گذشته، بار ديگر تهرانيها از بوي بد برخاسته در پايتخت، ناراضي بودند و حالا تقريبا هر روز يک جاي پايتخت گرفتار اين بوي بد است. شهرداري تهران در گزارش مفصلي به يافتههاي خود درباره منشاء بوي بد تهران در ديماه سال گذشته پرداخته؛ در اين گزارش آمده است:
چهارشنبه 12 دي 1397 حدود ساعت 15 بوي نامطبوعي در بخشهايي از شهر تهران همچون زعفرانيه، ميدان آرژانتين، ميدان فاطمي، خيابان ظفر، عبدلآباد، خيابان بهشتي، ميدان گمرک، نارمک، خيابان فلسطين، ميدان هفت تير و سيدخندان، ميرزايشيرازي، چهارراهوليعصر، سهروردي، آزادي، ميدان وليعصر، بلوار کشاورز و شيخفضلا... نوري استشمام شده که تا پايان شب ادامه داشته و توسط بسياري از شهروندان به سامانه 137و سازمان آتشنشاني تحتعناوين مختلف مانند بوي لاشه حيوانات مرده، بوي سوزاندن زباله، بوي فاضلاب و... اطلاعرساني شده است. بررسي اطلاعات هواشناسي از ايستگاههاي مختلف از جمله جهت وزش باد، سرعت باد و دماي هوا در ساعات موردنظر به منظور استفاده در تحليل رفتار عوامل توليدکننده بو و انتشار در سطح شهر مورد استفاده قرار گرفته است. بر اساس اطلاعات به دست آمده از سايت هواشناسي در روز چهارشنبه از ساعت 15 تا 18 جهت باد در اکثر ايستگاههاي سنجش شده جنوبي يا جنوب شرقي بوده است. با بررسيهاي کارشناسي انجام شده در خصوص رفتار انتشار بو و زمان آن، ارتباط با اينورژن و افزايش آلايندههاي هوا، سرعت و جهت وزش باد و افزايش رطوبت در هواي محيط وجود دارد. اداره کل محيطزيست و توسعه پايدار شهرداري تهران با همکاري بخشهاي ذيربط در شهرداري شامل شرکت کنترل کيفيت هوا، سازمان مديريت بحران، سازمان آتشنشاني، سامانه بازرسي و 137 به منظور شناسايي منبع انتشار بو و نوع آلايندههاي منتشره که منجر به اين بوي نامطبوع شدهاند، با ساير دستگاهها با محوريت استانداري تهران و نيز سازمان حفاظت محيطزيست، سازمان هواشناسي، سازمان زمينشناسي، وزارت نيرو جلسات و همکاريهاي مختلفي داشته است. يافتههاي اين بررسي حاکي از آن است که به احتمال زياد علت اين پديده ترکيبات حاوي گوگرد بوده است و به واسطه افزايش ناگهاني در غلظت 2SO و تعداد ذرات معلق هوا شايد بتوان گفت که انتشار (عمدي/سهوي) ترکيبات حاوي گوگرد در يک منطقه شهر تهران علت اصلي آن باشد و با توجه به اينکه براساس دادههاي کيفيت هواي شهر تهران بيشترين ميزان افزايش در غلظت 2SO در حوالي ايستگاه شادآباد (جنوب غربي تهران) و مناطق شهري 19 و 16 بوده است. لذا احتمالا اين مناطق يا نواحي بالادست آنها در جهت وزش باد کانون اين پديده باشند.
روند بو مشخص و ثابت نبود
مقايسه مسير باد و ثبت گزارشهاي مردمي، نشان ميدهد طي روزهاي وقوع رخداد، انتشار بو روند مشخص و ثابتي نداشته است. ثبت گزارشها نشان ميدهد منبع انتشار آلاينده نميتواند به تنهايي يک منبع کانوني(نقطهاي) باشد. قطعا دلايل متعددي در انتشار اين بو موثر هستند که در سطح شهر تهران نيز حضور دارند. در واقع احتمال ميرود منبع متحرک يا به صورت شبکهاي در سطح شهر باشد. از آنجايي که امکان ترکيب آلايندههاي هوا در مجاورت رطوبت و ايجاد آلايندههاي ثانويه نيز وجود دارد، لذا ميتوان اظهار کرد گازهاي آلاينده که به تنهايي عامل ايجاد بو نيستند، در مجاورت رطوبت، با يکديگر ترکيب شده و منجر به انتشار بوي نامطبوع ميشوند، اما تا اندازهگيري دقيق و مستمر در خصوص ترکيبات گازي و آلايندههاي ثانويه، قطعيت هيچ يک از منابع مشخص نيست.
سناريوهاي محتمل بوي نامطبوع
1- موقعيت مکاني برخي نقاط گزارش شده مردمي طي تماس با سازمان پيشگيري و مديريت بحران و سامانه 137 با انشعاب شبکه فاضلاب شهري مجاورت و مطابقت دارد.2- صنايع مستقر در جنوب تهران نيز در انتشار آلايندهها و بوي نامطبوع تهران نيز تاثيرگذار هستند. طي روزهاي اخير (16 آذر تاکنون) کارخانههاي سيمان جنوب تهران و پالايشگاه شهرري از سوخت مازوت و نيروگاه باقرشهر نيز از گازوئيل استفاده کردهاند که استفاده از اين سوختها علاوهبر افزايش ذرات معلق در هواي محيط، گازهاي دياکسيد گوگرد را نيز به محيط انتشار ميدهند. با توجه به جنوبي بودن باد در روز دوشنبه يازدهم آذر ماه 1398 احتمال انتقال بوي نامطبوع از جنوب تهران و محور آزادراه خليجفارس (حوالي فرودگاه) با توجه به شناسايي عوامل متعدد مولد بو در اين محور وجود دارد.4- با توجه به اظهارات نماينده سازمان زمينشناسي کشور، ايجاد بوي نامطبوع به دليل جابجايي گسلها مردود است و اصولا اين نوع گازها واجد بو نيستند. 5- در سناريوي محل دفن زباله آرادکوه که يک منبع سطحي است در صورتي که گازهاي ترکيبات سولفور يا H2S موجب انتشار بو باشند، امکان انتشار وجود دارد.وضعيت ثبت سامانه 137 و پيامهاي ثبت شده، نشان ميدهد در برخي از روزها عليرغم انتشار بو و ثبت آن در ساير مناطق، در مناطق 18، 21 و 19 گزارشي ثبت نشده است. همچنين با توجه به رفتار انتشار بو در سطح شهر تهران طي روز 11 تا 26 آذر سال جاري، چنانچه منبع نقطهاي باشد با افزايش فاصله و دور شدن از منبع قطعا بو فروکش خواهد کرد. در صورتي که در روزهاي مختلف ميزان شکايت مردمي و زمان تماسها بعضا در مناطق شمالي از جمله منطقه 2 بيشتر از جنوبي بوده است. ضمن اينکه آرادکوه با تهران 35 کيلومتر فاصله دارد و سرعت و جهت وزش باد به نحوي است که انتشار آلايندهها در مناطق جنوبي با شدت و حدت بيشتري از مناطق شمالي باشد، اما در گزارشهاي مردمي و طبق بازرسي از سطح شهر، ميزان انتشار در مناطق مرکزي کمتر از جنوبي نيست. البته اين موضوع نياز به اندازهگيري دقيق از نوع و غلظت گاز دارد. بو را ميتوان ترکيبي از مواد شيميايي و گازها دانست. البته زماني که بوسنجي براي اندازهگيري «بو» استفاده ميکنيم، هدف تعيين کميت غلظت بو است OU (واحد بو در هر مترمکعب) است؛ نه تعيين پارامترهاي مختلف در ترکيبات شيميايي که بو را به وجود آوردهاند. سنجش آلودگي بو، دانش نسبتا جديدي است. استاندارد اروپايي EN13725 براي اندازهگيري بو اولين بار تصويب شد و استانداردهاي لازم در اين خصوص در بسياري از کشورها در حال تصويب است. براي تعيين نوع پارامترهاي تشکيلدهنده بو دو روش وجود دارد که يکي استفاده از افراد براي ارزيابي کمي و ثبت مشاهدات آنها پس از آموزش و ديگري استفاده از سنسورهاي گازهاي محيطي و اندازهگيري آنهاست. در کشور ما هنوز استاندارد ملي در اين زمينه تدوين نشده است و مرکز هوا و تغيير اقليم سازمان محيطزيست در زمينه تدوين اين استاندارد موضوع را در دستور کار دارد. در مورد سهم انتشار آلايندهها در مناطقي که اثر تجمعي آلودگي وجود دارد، استفاده از اطلاعات هواشناسي و مدلسازي پراکندگي جوي است تا اين امکان فراهم شود و ميزان انتشار بو از منابعي که محيط اطراف را متاثر ميکنند، مشخص شود.استفاده از مدلسازي پراکندگي جوي که بر اساس مدلهاي AERMOD و CALPUFF توسط آژانس حفاظت محيطزيست EPA تعيين شده يا استانداردهاي بينالمللي بو مانند استاندارد EN13725 اروپا و ASTM آمريکا.
موارد در دستور کار
1- با امعاننظر به اهميت موضوع و تکرار وقوع انتشار بو در پايتخت، بهرغم تشکيل کارگروهي براي بررسي موضوع و پيگيري از دستگاههاي ذيربط با مسئوليت استانداري تهران، اداره کل محيطزيست شهرداري تهران کارگروهي را با محوريت متخصصان دانشگاهي و تعدادي از دستگاههاي مسئول براي بررسي فني موضوع تشکيل داده است.2- به موازات آن، تشکيل کارگروههاي کاري در شهرداريهاي مناطق 22گانه در ادارات محيطزيست براي رصد و مانيتورينگ بو.3- عليرغم اندازهگيريهايي که سازمان حفاظت محيطزيست با دستگاه پرتابل انجام داده است، امکان شناسايي گازهاي مولد بو فراهم نشده است. لذا ميتوان بهرهگيري از دستگاههاي سنجش گازهاي محيطي با دقت بالا و استفاده از روشهاي آزمايشگاهي با استفاده از دستگاه GCMASS توامان در دست اقدام است که از طريق سازمان مديريت بحران و شرکت کنترل کيفيت هوا و آزمايشگاههاي محيطزيست دستيابي به اين زيرساخت امکانپذير خواهد شد و اداره کل محيطزيست شهرداري همکاري و پيگيري تا حصول نتيجه را در اولويت کاري قرار داده است.4- آمادهسازي آزمايشگاههاي معتمد محيطزيست تهران در نمونهبرداري و پايش همزمان.5- همکاري با اداره کل محيطزيست استان تهران براي پايش زيستمحيطي صنايع، جلوگيري از فعاليت واحدهاي آلاينده در شهرستانهاي جنوبي استان تهران و زبالهسوزيهاي غيرمجاز.
بو تکرارشدني است؟
يافتههاي شهرداري تهران نشان ميدهد همچنان پيدا کردن منشاء اصلي و مشخص بوي بد در تهران، در حال اجراست و به طور قطع و يقين نميتوان درباره آن اظهارنظر کرد. در اين ميان، برخي شايعات حاکي از آن است که با تغيير مسير حرکت طبقات زمين، احتمال نشت گازهاي گوگردي در تهران وجود دارد؛ شايعاتي که بارها از سوي چهرههاي علمي رد شده است و آنها درباره حرکت طبقات زمين در تهران، نشانههاي اثباتکنندهاي را نيافتهاند. با همه اين احتمالات، بعيد نيست باز هم بوي بد در تهران، باعث مشکلاتي براي اهالي اين کلانشهر شود.
