قوانین آلودگی هوا، بدون متولی

آرمان ملي- منيره چگيني: آسمان تهران در يک ماه گذشته بيش از 19 روز خاکستري را تجربه کرد و آلودگي هوا در روزهاي سرد پاييز و تنگي نفس مردم در کلانشهرها همچنان اتفاق تکراري يک دهه اخير است. براساس اعلام شرکت کنترل کيفيت هواي تهران روز گذشته (2 دي‌ماه) هواي پايتخت در شرايط ناسالم براي گروه‌هاي حساس قرار دارد و پيش‌بيني مي‌شود آلودگي هوا تا پايان هفته ادامه داشته باشد. از سوي ديگر تعطيلي مکرر مدارس نيز صداي همه را در آورده و بسياري از مسئولان اعلام کرده‌اند که تعطيلي مداوم مدارس در روزهاي آلوده هوا هيچ‌تاثيري در کاهش و بهبود اين شرايط ندارد. از سوي ديگر اين روزها شهروندان با کنايه و طنز به هم مي‌گويند که «چرا مدارس را تعطيلي مي‌کنند مگر ما آبشش داريم»! ولي در چنين شرايطي تکليف بقيه شهروندان چيست؟ آلودگي هوا اکنون به قدري است که مسئولان خود اذعان دارند ديگر سالمند و خردسال نمي‌شناسد و براي همه خطرناک است. سازمان محيط زيست به‌عنوان متولي اصلي آلودگي هوا شهر سکوت کرده و مسئولان شهرداري و شوراي شهر نيز دائم از کمبود اتوبوس و واگن مترو، فرسودگي نيمي از ناوگان حمل‌و‌نقل عمومي و بي‌توجهي دولت در تخصيص اعتبار براي افزايش ناوگان عمومي خبر مي‌دهند و بقيه مسئولان نيز دست به آسمان برده‌اند تا باد و باران آلودگي هوا را از پايتخت دور نمايد. در اين ميان ديدن آسمان آبي تهران براي مردم آرزو شده است. «به طور ميانگين روزانه نزديک به 8‌هزار تماس با اورژانس تهران برقرار مي‌شود که اين موضوع نشان‌دهنده تاثيرات منفي آلودگي هوا بر سلامت مردم است.» اين بخشي از صحبت‌هاي رئيس مرکز اورژانس تهران است. همچنين رئيس سازمان بهشت‌زهرا اعلام کرده که به‌طور طبيعي روزانه امورات 150تا 170متوفي را انجام مي‌دهند اما در روز آلوده تهران تعداد متوفيان به 180نفر مي‌رسد. مشکل آلودگي هوا در تهران و ساير کلان شهرها يکي از تهديد‌هاي جدي براي سلامت شهروندان است که عوامل مختلفي در آن سهيم هستند؛ وسايل نقليه کهنه و غيراستاندارد، کيفيت سوخت‌ غيراستاندارد، آلودگي که بر اثر کارخانه‌ها ايجاد مي‌شود و ...

400‌هزار خودروي فرسوده

بررسي‌هاي کارشناسي نشان مي‌دهند که وسايل نقليه به‌عنوان بزرگ‌ترين منبع انتشار ذرات معلق کوچک‌تر از 2.5 ميکرون، حدود 65‌درصد در انتشار آلاينده اصلي هواي تهران نقش دارند. شاعري عضو کميسيون کشاورزي، آب و منابع طبيعي مجلس با اشاره به نقش خودرو‌هاي فرسوده در آلودگي هواي پايتخت مي‌گويد: 5‌ميليون خودرو در تهران وجود دارد که بيش از 400‌هزار از اين تعداد فرسوده هستند. وي با بيان اينکه يک و نيم تا دو‌ميليون وسائط نقليه موتوري غيراستاندارد و آلاينده در سطح پايتخت تردد مي‌کنند؛ مي‌افزايد: موتورسيکلت‌ها پنج برابر خودرو آلودگي ايجاد مي‌کند و علاوه بر اين خودرو‌هاي فرسوده بيشترين سهم را در آلايندگي هوا دارند.

قانون آلودگي هوا از 74 تا 96

قانون نحوه جلوگيري از آلودگي هوا مصوب سوم خرداد سال 1374، نخستين قانون است که متعاقب آن آيين‌نامه اجرايي نحوه جلوگيري از آلودگي صوتي در سال 1378 و آيين‌نامه اجرايي قانون نحوه جلوگيري از آلودگي هوا در سال 1379 در هيات وزيران مصوب شد. در اين قانون مقرر شده که دولت و سازمان محيط زيست نسبت به منابع آلوده‌کننده از جمله وسايل نقليه موتوري، کارخانجات و کارگاه‌ها و نيروگاه‌ها، منابع تجاري و خانگي و منابع متفرقه وظايف نظارتي دارند. در ماده 9 اين قانون هم‌چنين آمده که وزارت صنايع وظيفه دارد سياست‌ها و برنامه‌هاي توليدي واحدها و شرکت‌هاي تابعه توليد وسايل نقليه موتوري را به‌نحوي تنظيم کند که توليد با قطعات غيراستاندارد صورت نگيرد. در نهايت قانون هواي پاک در جلسه علني 25 تير سال 1396 در صحن علني مجلس شوراي اسلامي به تصويب رسيد و پس از تاييد شوراي نگهبان، جهت اجرا ابلاغ شد. از جنبه حقوقي، آلودگي هوا تحت عناوين ضرر به غير، اتلاف و تضييع حق حيات و تهديد سلامت و بهداشت عمومي و ده‌ها مورد و مصداق که از قوانين عام و خاص استخراج مي‌شود موجبات مسئوليت مدني و کيفري مسببان است.

حقوق شهروندي و حق هواي سالم

سردرگمي نهادهاي متولي و احاله مسئوليت در اجراي قوانين هواي پاک، در حالي است که حق داشتن محيط‌زيست با کيفيت در اسناد بين‌المللي همچون اعلاميه استکهلم، منشور جهاني طبيعت و اعلاميه ريو آمده و حقي بشري تلقي مي‌شود. سازمان بهداشت جهاني اعلام کرده که سالانه 40‌هزار نفر در ايران و بيش از چهار‌هزار و 800 در تهران بر اثر آلودگي هوا جان خود را از دست مي‌دهند؛ در ماده 1 قانون حفاظت و بهسازي محيط زيست آمده که بهبود و پيشگيري از هر نوع آلودگي و اقدام مخربي که موجب برهم خوردن تعادل و تناسب محيط زيست ‌شود از وظايف سازمان حفاظت محيط زيست است، اما در اين شرايط محيط زيست توپ را به زمين شهرداري، شهرداري به زمين دولت و دولت نيز به زمين خودروسازان مي‌اندازد و معلوم نيست چه کسي متولي اجراي قانون هواي پاک است. طبق به ادعاي شهردار تهران، بخش عمده آلودگي هوا به واسطه مصرف گسترده سوخت هاي فسيلي به وجود آمده است، به‌طوري که به‌دليل تعداد زياد خودروهاي تک سرنشين؛ موتوسيکلت‌هاي کاربراتوري تا 10‌درصد در آلودگي هوا تاثير دارند و خودروهاي ديزلي سنگين نيز سهم زيادي در توزيع ذرات معلق با پي ام 2.5 دارند. اما شهرداري تنها يکي از چندين دستگاه متولي رسيدگي به آلودگي هواست. علاوه بر اين دستگاه، از سال 74 تاکنون حدود 60 ماده از قوانين مرتبط، مصوبات هيات وزيران، تصميمات شوراي هماهنگي ترافيک و شوراي شهر تهران در اين حوزه هنوز اجرايي نشده است. يکي از اين مصوبات، مصوبه عدم شماره گذاري وسايل نقليه موتوري آلاينده است که تاکنون اجرا نشده و بعد از 24 سال همچنان خودروهاي آلوده پلاک مي‌شوند يا مصوبه هيات وزيران به الزام دستگاه هاي اجرايي براي مقابله موثر با آلودگي هوا که ارديبهشت‌ماه 5 سال پيش تصويب شد، وزارت کشور را ملزم به ارايه برنامه نوسازي ناوگان حمل‌و‌نقل عمومي فرسوده مي‌کرد. اين مصوبه وزارت صنعت، معدن و تجارت را نيز مکلف کرده بود تا خودرو و موتورهاي برقي و هيبريدي را طي يک برنامه توليد کند، اما هيچ‌يک از اين موارد يا انجام نشد يا به‌صورت نيم بند رها شد.