برجام؛ سکوی ایستادگی یا صحنه زورآزمایی؟
آرمان ملي - محمدحسين لطفالهي: ظرف چند هفته آينده مشخص خواهد شد که توافق هستهاي به عنوان يک دستاورد جهاني در راستاي حفظ صلح و امنيت، براي ايران به مثابه يک سکوي مستحکم به منظور ايستادگي در برابر فشارهاي سياسي و اقتصادي عمل خواهد کرد يا اينکه برجام به صحنه زورآزمايي همهجانبه جمهوري اسلامي و غرب بدل ميشود. انتخاب ميان اين دو سناريو دست کم در مقطع زماني کنوني بر عهده کشور ما است با اين تفاوت که اگر راه دوم يعني تقابل مستقيم و زورآزمايي سياسي و اقتصادي از سوي ايران برگزيده شود، ديگر راه بازگشتي از آن نيست، اما اگر راه اول يعني تلاش براي حفظ برجام در پيش گرفته شود، هر زمان که اين نياز از سوي مقامات کشور احساس شد، ميتوان تغيير مسير داد و از منافع ملي حفاظت کرد. از سوي ديگر توافق هستهاي منافعي براي ايران داشت که صرفاً در مسائل اقتصادي خلاصه نميشود؛ خروج از ذيل «فصل 7» منشور شوراي امنيت سازمان ملل متحد، به رسميت شناخته شدن حق ايران در غنيسازي، لغو تحريمهاي تسليحاتي در بازهاي چندساله و همچنين ايجاد فضاي مثبت نسبت به ايران در عرصه بينالمللي که تنها گوشهاي از دستاوردهاي توافق هستهاي بود. حال در صورت خروج ايران يا اروپا از برجام به طور کامل از بين خواهد رفت و اين انتخاب بر عهده ايران است که ميان استفاده از دستاوردهاي باقي مانده برجام يا تقابل 100 درصدي با اروپا و آمريکا يک راه را انتخاب کند.
تحريم و تجارت
اصليترين نارضايتي جمهوري اسلامي ايران از برجام، به بيعملي غرب و به طور مشخص تروئيکاي اروپايي در قبال تعهداتشان در توافق هستهاي باز ميگردد. ايران معتقد است اروپا بايد بلافاصله پس از خروج يکجانبه ايالات متحده از توافق، شرايطي فراهم ميکرد که منافع اقتصادي ايران تحت تأثير قرار نگيرد يا دست کم آسيب تحريم به اقتصاد ملي ما به حداقل برسد. غربيها اما تأکيد دارند که نهايت توانشان را به کار بستهاند تا براي ايران کاري کنند، منتهي ايالات متحده مانع است و نميگذارد بسياري از اين تلاشها به ثمر بنشيند. به طوري که اکنون آمريکا به تعداد زيادي از کارمندان وزارت امور خارجه خود مأموريت داده تا تجارتهاي مشروع و غيرمشروع ايران (از منظر تحريم) را زير نظر بگيرند و با تهديد مستقيم تاجران، کارخانه داران و حتي کشورهاي همکار با ايران مانع از ادامه اين تجارتها شود. همچنين تلاشهايي از سوي اين کشور در حال انجام است تا در راستاي ادامه «تروريسم اقتصادي» ورود دارو به ايران را سختتر از قبل کرده و شرايط جديدي را براي اين مهم در نظر بگيرند. در اين شرايط لزوم حفظ برجام به عنوان آب باريکه يا راه تنفس اقتصادي بسيار حائز اهميت است. يک منبع آگاه از دولت ايران در اين باره به «آرمان ملي» ميگويد: «يکي از دلايلي که هنوز در مقياسي محدود ميتوانيم با ديگر کشورها تجارت داشته باشيم، نگاه مثبتي است که به سبب برجام نسبت به ايران ايجاد شده است. اگر اين توافق روزي وجود نداشته باشد، همين تجارت محدود هم با مشکلاتي جدي مواجه ميشود و نخواهيم توانست مقاومت خود را آن گونه که بايد و شايد ادامه دهيم». از طرفي توجه به دانش فني که هم اکنون و بدون توجه به تحريمها به ايران منتقل ميشود، نياز است که برجام (حتي با همين بازدهي اندک) ادامه داشته باشد و دولت در دام مخالفان ازلي و ابدي توافق هستهاي گرفتار نشود.
تقويت بنيه دفاعي
در صورتي که توافق هستهاي پايدار بماند در سال 2021 محدوديت خريد و فروش اسلحه براي ايران برداشته ميشود و جمهوري اسلامي ميتواند بر اين اساس، از کشورهاي دوست نظير چين و روسيه که اتفاقاً از قدرت قابل توجهي در اين حوزه برخوردارند، به خريد اسلحه بپردازد. اين در حالي است که پيشتر اين کشورها نيز از فروش اسلحه به ايران پرهيز داشتند و هنوز تأکيد دارند تا پيش از برداشته شدن اين تحريمها اقدام به فروش سلاح به جمهوري اسلامي نخواهند کرد. در همين راستا «ديميتري شوگايف» رئيس سازمان فدرال همکاري فني-نظامي روسيه ميگويد در صورت رفع تحريمهاي بينالمللي، مسکو حاضر است تا به ايران جنگافزار بفروشد. به نوشته خبرگزاري «اسپوتنيک»، شوگايف که در حاشيه نمايشگاه هوايي دوبي صحبت ميکرد، گفت: «طرف روسي آماده است تا درباره همکاري در اين زمينه [فروش تسليحات]، با ايران گفتوگو کند، مشروط بر اينکه اجراي پروژهها... تنها بعد از رفع تحريمهاي بينالمللي آغاز شود». به گفته وي، طرف ايراني احتمالا براي خريد جنگنده، بالگرد، تانک، کشتي، موشکهاي ساحل به دريا، موتورهاي هواپيما، قطعات يدکي هواپيما، خودروهاي زرهي و زيردريايي علاقمند باشد. شوگايف با بيان اينکه تحريمهاي بينالمللي صادرات تجهيزات غيرتهاجمي به ايران را ممنوع نکرده، گفت مسکو به فروش اين دست از جنگافزارها به ايران ادامه ميدهد. وي گفت: «ما به اجراي قراردادهايي که شامل تحريمهاي سازمان ملل متحد نيست، از جمله در زمينه تعمير و تجهيزات عيبيابي، ابزارهاي رصد راديويي، سامانههاي شناسايي و ديگر تسليحات غيرتهاجمي، ادامه ميدهيم.»
موضع برتر سياسي
يکي ديگر از دستاوردهاي توافق هستهاي را ميتوان ايجاد يک برتري سياسي قابل توجه سياسي براي ايران عنوان کرد؛ چنانچه شاهديم، بر همين اساس جمهوري اسلامي تاکنون توانسته دو بار در دادگاه بينالمللي کيفري (لاهه) در مقابل آمريکا به برتري حقوقي و سياسي دست يابد و شکافي جدي ميان نيروهاي سياسي دو سوي آتلانتيک ايجاد کند. پيشتر نه تنها اروپا کمکي به ايران نميکرد، بلکه به عنوان شريکي فعال، به همکاري با آمريکا در حوزه محدودسازي اقتصاد ايران ميپرداخت. همچنين ذکر اين نکته لازم است که تنها يک سال تا انتخابات رياست جمهوري آمريکا باقي مانده و در صورت پيروزي دموکراتها در انتخابات آتي، شرايط به کلي برميگردد. اين در حالي است که اگر برجام به طور کامل از بين رود، تغيير دولت در ايالات متحده نيز نميتواند سبب شود که تغييري جدي در وضعيت بينالمللي ايران به وجود آيد.
