سرخ و سیاه عاشورا

آرمان ملي- رها معيري: اين روزها ايران اسلامي رخت سياه برتن کرده و در هر کوي و برزني صداي «يا حسين» بلند است. در روزهايي که برخي مداحان در پايتخت مداحي را شبيه ترانه‌هاي پاپ عرضه مي‌کنند، در بسياري از شهرهاي کشور آيين‌هاي عزاداري با چند صد سال قدمت برگزار مي‌شود؛ مراسمي که فرهنگي اصيل در برگزاري آيين‌هاي عزاداري در کشور ما را روايت مي‌کند که در اين گزارش به چند آيين عزاداري در آستانه تاسوعا و عاشوراي اباعبدا...الحسين(ع)اشاره خواهيم کرد.

آيين عزارداري اردبيل با 600 سال قدمت

اردبيل ازآن شهرهاي تاريخي و مذهبي کشور است که تاريخچه آيين عزاداري محرمش قدمتي 600 ساله دارد. محمد هاتف يکي از کارشناسان فرهنگي و مذهبي اين شهر معتقد است: حتي تقسيم بندي محله‌هاي اين شهر بر اساس روزهاي عزاداري در ماه محرم است. محلاتي مانند سرچشمه، عالي قاپو، پير عبدالملک، گازران، طوي و اوچدکان که هر يک پرچم مثلثي شکل خاص محله خود را دارند که به وقت خروج از محله با خود حمل مي‌کنند، پرچمي از جنس ترمه يا مخمل .

خره زدن لرها در روز عاشورا

آيين‌هاي عزاداري ويژه مناطق هر يک در نوع خود بي نظير است، آيين‌هايي چون «خره زدن لرها». همان آييني که عزاداران از سرتا پا خود را در گِل فرو برده و به اين شيوه عمق ناراحتي و عزاداري خويش را اعلام مي‌کنند. علي محمودي مردم شناسي از لرستان مي‌گويد: آيين خره زدن لرها ريشه در دوران حکومت هخامنشيان و ساسانيان دارد. اسناد تاريخي هم حکايت از آن دارند که کريم خان زند نيز وقتي شاه اسماعيل سوم در گذشت براي احترامش به سبک لرها خود و اطرافيان را آغشته به گل کرد. به گفته محمودي آيين گل مالي يا همان خره زدن در لرستان مراحل مختلفي دارد که نخستين مرحله آن از هفتم محرم با برگزاري آيين تراش عباس آغاز مي‌شود و با اجراي آييني چون در گل افتادن ادامه مي‌يابد. در روز عاشورا نيز در حالي‌که خورشيد هنوز کامل بيرون نيامده اهالي منطقه با صداي ساز و دهل موسوم به چمريونه از خواب بيدار مي‌شوند و با مراجعه به حوضچه‌هاي گلي از پيش آماده شده با فرو رفتن در گل و لاي خود را براي حضور در مراسم عزاداري امام حسين آماده مي‌کنند.

مرثيه نخل‌هاي يزد

در يزد هم که به سرزمين دارالمومنين مشهور است نخل برداري يکي از کهن ترين آيين عزاداري اين شهر است، آييني که امروز علاوه بر اهالي يزد، خيلي از مشتاقان غير بومي را نيز از سراسر ايران به سوي خود مي‌کشاند. اسماعيل سماعي يکي از کارشناسان فرهنگي اين شهر مي‌گويد: نخل گرداني در طول يک قرن گذشته به مهمترين نماد آيين‌هاي عزاداري تبديل شده است. نخل‌هايي که حالا بزرگترينش در حسينيه‌ها اما تفت، امير چخماق و ميدان بعثت قرار دارد. نخل‌هايي که هر عنصر همراه آن نمادي از کربلا است. به گفته سماعي نخل برداري همان تشييع نمادين شهداي کر بلاست.

چک چکو در هرمزگان

هرمزگاني‌ها آمدن محرم را با آيين چک چکو به هم اطلاع مي‌دهند. آيين بي‌نظيري که برگرفته از سنت اجداد و نيکان مردم اين منطقه است و با دو قطعه سنگ اجرا مي‌شود که عزاداران بهم مي‌کوبند و در واقع نام چک چکو از صداي بهم خوردن همين سنگ‌ها گرفته شده است. مردم بومي منطقه با دو قطعه سنگ يا چوبي که در دست دارند به دور علم يا نوحه خوان گرد آمده و به جاي زدن سينه سنگ‌ها يا چوب‌ها را در دو دست بالا مي‌برند و در بالاي سر به هم مي‌کوبند. گفتني است عزاداران اين آيين را در کوچه‌ها و محله‌ها انجام مي‌دهند و هنگام رسيدن به در يک خانه همه با ريتمي هماهنگ «مي چک چکو ماه محرم رسيد» مي‌خوانند که صاحب خانه با شنيدن اين نوا از شروع ماه محرم مطلع شود.مراسم علم گرداني از جمله مراسم سنتي و مذهبي است که هنگام محرم در اکثر شهرهاي ايران شاهد آن هستيم اما اين مراسم در هرمزگان جنس ديگري دارد، آن‌هم در مسجد 12 امام. حسين ملاوردي در باره اين رسم کهن مي‌گويد: قصه علم‌هايي که در اين مسجد مردم مي‌گردانند به سال‌هاي خيلي دور برمي‌گردد. علم‌هاي 12 گانه‌اي که روزي از طريق درياي هند به سمت ساحل بندرعباس آمدند و روي هر يک نامي از ائمه حک شده بود. اينکه اين علم‌ها از کجا آمدند هنوز براي اهالي منطقه جاي سوال دارد اما آنچه مهم است برگزاري آيين عزاداري محرم با اين چوب‌ها يا علم‌هاست که حالا به عنوان يکي از نمادهاي عزاداري منطقه مشهور شده‌اند.