چه کسی به مراجع، اجازه چاپ رساله میدهد؟
يک عضو جامعه مدرسين حوزه علميه قم در مصاحبهاي گفته است که وقتي کسي خارج از ضوابط تعيينشده يا قواعد مورد انتظار مردم، اقدام به چاپ رساله عمليه کند، بايد منتظر عواقب آن باشد و ممکن است برخوردهايي صورت گيرد، اما واقعا کسي به مراجع، اجازه چاپ رساله ميدهد؟
ليست مراجع اعلامي جامعه مدرسين در سال 73
سال 1373 و پس از درگذشت آيتا... اراکي، جامعه مدرسين حوزه علميه قم با صدور بيانيهاي اسامي هفتنفر را بهعنوان مراجعي که ميتوان از آنها تقليد کرد، اعلام نمود. نام حضرات آيات: خامنهاي، فاضل لنکراني، ميرزا جواد تبريزي، محمدتقي بهجت، حسين وحيد خراساني، سيد موسي شبيري زنجاني و ناصر مکارم شيرازي در اين ليست به چشم ميخورد. نکته جالب توجه اينکه نام چندنفر از علماي بزرگ قم و نجف که مقلدين قابل توجهي هم داشتند در فهرست جامعه مدرسين نبود. افرادي مانند آيات سيدعلي سيستاني، حسينعلي منتظري و لطفا... صافي گلپايگاني که غيبتشان در فهرست اعلامشده حرف و حديثهايي را در پي داشت. بعدها آيتا...سيستانيبه مهمترين مرجع خارج از ايران تبديل شد و عملکرد فرهنگي و اجتماعي ايشان تاثيرات فراواني بر جامعه مسلمانان گذاشت و موضعگيريهايش در بسياري از بحرانها به کمک مردم عراق و شيعيان کشورهاي اسلامي آمد. آيتا... منتظري محصور شد و بعدها از دنيا رفت و آيتا... صافي گلپايگاني به يکي از مراجع مهم قم تبديل شد.
اکنون پس از گذشت بيش از دو دهه، سهنفر از ليست جامعه مدرسين يعني آيات ميرزا جواد تبريزي، محمد فاضل لنکراني و محمدتقي بهجت، دار فاني را وداع گفتهاند و جز چهارنفر بازمانده از آن فهرست، چهرههاي ديگري بهتدريج و بدون اعلام رسمي بهعنوان مرجع تقليد مطرح شدهاند و رساله عمليه يا استفتائاتشان چاپ و دفاتر آنها فعال هستند. ايرنا پلاس نوشت؛ حضرات آيات جوادي آملي، جعفر سبحاني، حسين مظاهري، روحاني، صانعي، جناتي، گرامي، علوي بروجردي، فياض، مدرسي و ... از اين دستهاند که هر کدام مقلديني در داخل يا خارج از کشور دارند و به سؤالات شرعي آنها پاسخ ميدهند و رسالهشان چاپ شده و در اختيار مردم است. البته اين اسامي فقط تعدادي از افرادي هستند که در ايران و عراق بهعنوان مرجع مطرح هستند و نامهاي بسيار بيشتري بهعنوان مرجع مطرح هستند.
ليست پرابهام در سايت جامعه مدرسين
اما اگر همين حالا به سايت جامعه مدرسين مراجعه کنيد، با اتفاق جالبي مواجه ميشويد. بالاي اين سايت عکس هفتنفر کنار هم ديده ميشود؛ به ترتيب حضرات آيات خامنهاي، سيستاني، شبيري زنجاني، صافي گلپايگاني، مکارم شيرازي، نوري همداني و وحيد خراساني. اما در همين سايت و تحتعنوان مراجع معرفيشده توسط جامعه مدرسين حوزه علميه قم، آمده است:
سؤال: مراجع معرفيشده توسط جامعه مدرسين حوزه علميه قم کدامند؟
پاسخ: بسمالله الرحمن الرحيم
حضرات آيات آقاياني که ذيلا نامشان ياد ميشود واجد شرايط مرجعيت ميباشند و تقليد از هر کدام آنان جايز است. والله العالم.
1ـ حضرت آيتا... حاج سيدعلي خامنهاي (مقام معظم رهبري)
2ـ حضرت آيتا... حاج شيخ حسين وحيد خراساني
3ـ حضرت آيتا... حاج سيد موسي شبيري زنجاني
4ـ حضرت آيتا... حاج شيخ ناصر مکارم شيرازي
5-حضرت آيتا... لطفا...صافي گلپايگاني
6- حضرت آيتا... علي سيستاني
در اين ليست دو نکته مهم وجود دارد. اضافهشدن نام سيستاني و نبودن آيات جوادي آملي، سبحاني و مظاهري. نکته جالبتر اما غيبت آيتا... نوري همداني در اين ليست است؛ در حالي که عکس او در بالاي سايت جامعه مدرسين و در کنار ششنفر ديگر قرار دارد.
ما اجازه نميدهيم
با توجه به اين تاريخچه، حجتالاسلام والمسلمين محسن فقيهي، عضو جامعه مدرسين حوزه علميه قم و از شاگردان آيتا... مکارم شيرازي در گفتوگو با «رسا» به نکاتي درباره مرجعيت، چاپ رساله و لزوم اجازه جامعه مدرسين اشاره کرده، که با واکنشهاي مختلفي همراه شده است: در جامعه مدرسين کميسيوني هست و کسي که صلاحيت مرجعيت دارد در آن کميسيون مطرح و درباره آن بحث و گفتوگو ميشود، اين کميسيون نظر ميدهد که آيا فلان شخص صلاحيت براي مرجعيت دارد يا خير. وي در بخش ديگري اينگونه گفته است: بر اساس قانون، وزارت ارشاد موظف است که اگر کسي قصد چاپ رساله خود را دارد، ابتدا بايد آن را به جامعه مدرسين ارائه دهد تا بعد از اجازه جامعه مدرسين، چاپ شود. فقيهي در ادامه سخنانش گفته است: اخيرا گاهي برخي بهصورت غيررسمي اين کار را انجام ميدهند و در فضاي مجازي رساله خود را پخش ميکنند، اين موضوع شايد به ارشاد هم مربوط نباشد، چون اجازه چاپ رساله را نداده، اما افرادي آن را در فضاي مجازي پخش کردهاند. اين استاد حوزه قم در بخش ديگري از حرفهايش بهنوعي اعلام کرده که با متخلفان برخورد خواهد شد: بهصورت طبيعي وقتي کسي خارج از ضوابط تعيينشده قانوني يا قواعد مورد انتظار مردم مانند پيروي از سيره سلف صالح، اقدام کند بايد منتظر عواقب آن باشد و ممکن است برخوردهايي صورت گيرد. به نظر ميرسد اشاره فقيهي به کساني مانند آيتا... سيد جواد علوي بروجردي است که در تابستان 97 رساله خود را چاپ کرد. افرادي مانند آيات نوري همداني، جوادي آملي و سبحاني هم رسالهشان رسما چاپ شده است، در حالي که اگر اين نامها بهعنوان مرجع مورد تاييد جامعه مدرسين بود، قاعدتا نامشان در سايت جامعه مدرسين منتشر ميشد.
در پي اين اظهارنظر محسن فقيهي، حجتالاسلاموالمسلمين مهراب صادقنيا، استاد دانشگاه اديان در صفحه مجازي خود درباره اين مصاحبه نوشت: اين مصاحبه را به ياد داشته باشيد؛ به گمانم بعدها ارزش تاريخي بسياري خواهد يافت. از نظر کساني که تاريخ مرجعيت را در شيعه مطالعه ميکنند، اين مصاحبه بسيار مهم و دربردارنده نکات ارزشمندي است. فرآيندي که جناب آقاي فقيهي به آن اشاره دارند، ميتواند يک پارادايم تازه در نهاد مرجعيت شيعه باشد. الگويي تازه که براساس آن رابطه مردمي مقلدها با مراجعِ تقليد بهنوعي ارتباط سازماني مبتني بر تعيين تبديل ميشود.
اين روش درست نيست
اما سيد ضياء مرتضوي از اساتيد دروس خارج حوزه، درباره سخنان فقيهي عکسالعمل شديدتري نشان داده و نوشت: مرجعيت تقليد نمايندگي مجلس يا رياستجمهوري و حتي رهبري جامعه نيست که بتوان آن را با رأيگيري و نظر اقليت و اکثريت اين نهاد يا آن تشکل تعيين کرد. مرجعيت همواره بايد در چارچوب همان ضوابط شرعي و در مسير طبيعي خود شکل بگيرد و از هر آنچه آن را در مسير دولتي يا شبهدولتي يا تحميليشدن قرار ميدهد، بهشدت پرهيز شود. مرتضوي به بخشي از سخنان فقيهي اشاره کرده، سخن او را غيرشرعي خوانده و گفته است: برخي اخيرا و البته با چاشني تهديد توصيه کردهاند با وجود مراجع معظم تقليد، دامت برکاتهم، کسي ديگر نبايد احساس تکليف کند و به عرصه افتا و مرجعيت پا بگذارد؛ ولي اين سخني ناصواب است و مبناي شرعي ندارد و خود شاهد بر اين است که از منظر مصلحتانديشي نيز نبايد شناختن و شناساندن افراد واجد شرايط مرجعيت محدود به برخي مراکز شود. اين استاد حوزه با انتقاد از ادعاي لزوم اجازه جامعه مدرسين در چاپ رساله عمليه افزوده است: بر فرض، اين دستگاه يا آن سازمان دولتي در داخل کشور، اجازه نشر رسالههاي عملي را همچون ساير کتابها، براساس مصالح مورد نظر خود، درست يا نادرست، در حوزه اختيار خود بداند، اين امر نميتواند و نبايد در روابط ميان مقلد و فقيهي که او را واجد شرايط تقليد شناخته است، خلل ايجاد کند و کسي نيز از نگاه شرعي نميتواند و نبايد مانع تقليد از مراجع موجود شناخته شده يا شناختن و شناساندن فقهاي واجد شرايط ناشناخته گردد. روش مرسوم شيعه در گزينش و معرفي مراجع معظم تقليد اين نبوده است که يک نهاد حکومتي يا شبهحکومتي يا حتي نهاد حوزوي بهعنوان نهاد به آن اقدام کند و اساسا نهادها و سازمانها و تشکلها هرچند از نظر حقوق و فقهي ميتوانند داراي شخصيت بوده و بهعنوان مثال مالک شوند يا ضمان و مسئوليت برعهده آنان آيد، اما بر اشخاص حقوقي بهعنوان نهاد و شخصيت حقوقي در زمينه گواهي بر اجتهاد يا اعلميت يا عدالت يا ساير شروط هيچ اثر شرعي بار نيست و در اثبات و نفي شرايط و ملاکها نميتوان بر آن تکيه کرد. به هر حال سخنان محسن فقيهي، مورد نقد قرار گرفته است و به نظر ميرسد بايد جامعه مدرسين موضع رسمي خود را اعلام کند. در رسالههاي عمليه راههاي متعددي براي انتخاب مرجع تقليد مشخص شده است و مردم راه خود را ميروند، همچنان که افرادي مانند آيتا...سيستاني که در سال 73 مورد تاييد و در ليست اعلامي جامعه مدرسين نبود، محبوبيت و اثرگذاري قابل توجهي پيدا کرد. به نظر ميرسد ايجاد محدوديت گروهي از روحانيت توسط گروه ديگري از روحانيت پيامهاي خوبي به جامعه و مردم منتقل نميکند. شايد بهتر باشد در امر مهم مرجعيت به شيوه قدما و بزرگان حوزه عمل شود و از هرگونه دستهبندي و تشخيص سليقهاي پرهيز شود تا اين نهاد بسيار مهم و حياتي تشيع همچنان پرقدرت و به دور از جنجال باقي بماند.
