اما موضوع از جایی سوال برانگیز شد که با برقراری آتشبس و فروکش کردن وضعیت اولیه جنگ، رایگان بودن مترو و اتوبوسهای تندرو ادامه پیدا کرد و به تدریج دلایل دیگری برای توجیه آن مطرح شد. اکنون این پرسش وجود دارد که آیا شهرداری تهران در حال اجرای یک سیاست بلندمدت و کارشناسیشده در حوزه حمل و نقل عمومی است یا تصمیمی اضطراری به تدریج به ابزاری برای نمایش کارآمدی مدیریت شهری تبدیل شده است؟ پرسشی که با توجه به سایر اقدامات شهرداری تهران و موقعیت سیاسی علیرضا زاکانی، ابعاد دیگری نیز پیدا میکند. در ۲۴ تیر ۱۴۰۵، سیدمحمد آقامیری، عضو شورای شهر تهران، اعلام کرد که رایگانسازی مترو و BRT از حدود دو سال قبل در قالب طرحهای کارشناسیشده مطرح بوده و جنگ فرصتی برای اجرای آزمایشی آن فراهم کرده است. او حتی تأکید کرد که هدف شورای شهر، رایگانسازی دائمی این خدمات است و این اقدام میتواند به کاهش مصرف سوخت، ترافیک و آلودگی هوا کمک کند. آقامیری همچنین مدعی شد که رایگان شدن مترو برای شهروندان خللی در بودجه و مسائل مالی شهرداری ایجاد نمیکند. این در حالی است که او در همان گفتوگو اذعان کرد برای دائمی شدن طرح، هنوز اکثریت لازم در شورای شهر وجود ندارد و باید نظر مخالفان جلب شود. این اظهارات را میتوان نخستین نشانه از تغییر ماهیت تصمیم اولیه در نظر گرفت. آنچه که اقدامی اضطراری در شرایط جنگی عنوان میشد، قرار بود به یک سیاست دائمی مدیریت شهری تبدیل شود. پرسش این است که اگر رایگانسازی از ابتدا یک برنامه کارشناسیشده و بلندمدت بوده، چرا اجرای آن با شرایط جنگی همزمان شد و چرا پیش از آغاز طرح، سازوکار مالی و نحوه تأمین منابع آن بهطور شفاف مشخص نشد؟
ضرورت بررسی
درست است که مجموع درآمد شهرداری از مترو مبلغ چندانی به نظر نمیرسد، اما آیا میتوان به آسانی بر درآمد مترو و BRT چشم بست؟ موضوع زمانی پیچیدهتر شد که اعضای شورای شهر درباره ادامه این سیاست به اختلاف نظر رسیدند. در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵، مهدی چمران، رئیس شورای شهر، اعلام کرد در شرایط موجود ضرورتی برای رایگان ماندن بلیت مترو و اتوبوس وجود ندارد. با وجود مخالفتهای رقیقی از این دست، در جلسه ۲۲ شهریور ادامه رایگان بودن خدمات برای یک دوره دوماهه دیگر به تصویب رسید. سیدجعفر تشکری هاشمی رئیس کمیسیون عمران و حمل و نقل شورا تأکید کرده بود که ادامه رایگان بودن برای همه شهروندان بدون توجه به شرایط مالی شهرداری قابل دفاع نیست. در همان جلسه، ناصر امانی نیز درباره ضرورت بررسی کارشناسی تبعات تصمیم هشدار داد و تأکید کرد که نباید با اجرای سیاست رایگانسازی، سیستم مترو و اتوبوسرانی آسیب ببیند. این اختلافنظرها نشان میدهد حتی در درون شورای شهر نیز درباره ضرورت، آثار و منابع مالی این سیاست اجماع روشنی وجود ندارد.
درآمد مترو و BRT
هزینه این تصمیم چقدر است؟ براساس ارقام اعلام شده از سوی محمد آخوندی، رئیس کمیسیون برنامه و بودجه شورای شهر، در بودجه سال ۱۴۰۵ حدود ۲ هزار و ۸۰۰ میلیارد تومان درآمد از محل فروش بلیت مترو و ۵۰۰ میلیارد تومان از محل فروش بلیت اتوبوسهای تندرو پیشبینی شده است. مجموع این دو رقم به ۳ هزار و ۳۰۰ میلیارد تومان میرسد. قرار بوده منابع مورد نیاز برای جبران دوره رایگانسازی از محل جابهجایی اعتبارات برخی ردیفهای دیگر بودجه تأمین شود. یعنی رایگان شدن مترو و BRT به معنای ناپدید شدن هزینه نیست بلکه درآمدی که میتوانست از مسافران دریافت شود، باید از محل دیگری تأمین شود. زمزمههایی هم در این باب شنیده میشود که این طرح در راستای کاهش ترافیک و آلودگی هوای تهران بوده است، اما اگر هم چنین اهدافی وجود داشته، چرا پایان آن باید به اعلام رسمی پایان جنگ وابسته باشد؟ و اگر این تصمیم یک برنامه بلندمدت مدیریت شهری است، چرا باید تابع یک وضعیت اضطراری و تصمیم نهادی خارج از مدیریت شهری باشد؟ دقیق شدن بر این طرح و در نظر گرفتن طرحهایی همچون تورم صفر و تثبیت قیمت ۱۵ قلم کالای اساسی برای ۶ ماه، از سوی شهرداری تهران وضعیت را جالبتر میکند. زاکانی شهردار در توضیح این برنامه گفته است که شهرداری نباید خود را به وظایف سنتی محدود کند و میتواند در حوزه معیشت مردم نیز نقشآفرینی کند.
داستان انتخابات
نمیتوان با کنار هم قرار دادن این اقدامات نتیجه گرفت که زاکانی حتماً آنها را با هدف حضور در انتخابات ریاست جمهوری یا اثرگذاری بر انتخابات شوراها طراحی کرده است. چنین ادعایی به شواهد مستقل و محکم نیاز دارد و در عین حال نمیتوان احتمال استفاده سیاسی از این سیاستها را نیز نادیده گرفت. شهردار تهران در موقعیتی قرار دارد که میتواند با اجرای طرحهای پرمخاطب، تصویری از خود بهعنوان مدیری فراتر از محدودیتهای معمول شهرداری بسازد؛ مدیری که مدعی است نهفقط در حوزه حملونقل و خدمات شهری، بلکه در حوزه معیشت و اقتصاد نیز برای حل مشکلات مردم برنامه دارد. چنین تصویری، فارغ از میزان موفقیت واقعی طرحها، میتواند در بازسازی موقعیت سیاسی او مؤثر باشد؛ بهویژه اگر احتمال حضور دوبارهاش در رقابت ریاست جمهوری در سالهای آینده مطرح باشد. این احتمال چقدر منطقی به نظر میرسد که ادامه رایگان بودن مترو و BRT ممکن است در آستانه انتخابات آینده شوراها به یک امتیاز تبلیغاتی تبدیل شود؟ شهروندی که هر روز بدون پرداخت بلیت از مترو استفاده میکند، ممکن است این اقدام را بهعنوان یک خدمت مستقیم و ملموس از سوی مدیریت شهر ارزیابی کند. البته این به معنای اثبات طراحی انتخاباتی طرح نیست، اما نمیتوان آثار سیاسی و انتخاباتی چنین تصمیمی را نادیده گرفت. باید توجه داشت که در مدیریت شهری، تفاوت مهمی میان سیاست حمایتی و نمایش حمایت وجود دارد. سیاست حمایتی باید بر پایه منابع پایدار، ارزیابی دقیق آثار و اولویتبندی نیازهای عمومی طراحی شود. نمیتوان صرفاً با حذف یک هزینه از مقابل چشم شهروندان، از هزینه واقعی آن چشمپوشی کرد. اگر قرار است مترو و BRT برای همیشه رایگان باشند، شهرداری باید روشن کند منابع جایگزین از کجا تأمین میشوند، چه میزان از اعتبارات توسعه و نگهداری را تحت تأثیر قرار میدهند و آیا ظرفیت ناوگان موجود برای افزایش احتمالی تقاضا کافی است یا خیر. رایگان کردن خدماتی که کیفیت آنها به کمبود واگن، اتوبوس، قطعات و زیرساخت وابسته است، بدون برنامه روشن برای توسعه ظرفیت، ممکن است در نهایت به کاهش کیفیت همان خدمتی منجر شود که قرار بوده در اختیار مردم قرار گیرد. شهرداری تهران میتواند از رایگانسازی حملونقل عمومی بهعنوان یک سیاست اجتماعی دفاع کند؛ اما در این صورت باید هزینهها و نتایج آن را نیز به همان اندازه شفاف توضیح دهد. نمیتوان از یک طرف با شعار کاهش فشار اقتصادی بر مردم، هزینه را از دریافتکننده مستقیم خدمت برداشت و از طرف دیگر، درباره منابعی که از پروژههای دیگر شهر به این تصمیم منتقل میشود توضیح کافی نداد.