صادرات گاز در تنگنای ناترازی و تعهدات خارجی
این امر به خصوص با توجه به تبعیت این دو کشور از تحریمهای هوایی علیه ایران و عدم صدور اجازه پرواز برای هواپیماها از یا به ایران و حتی ممنوعیت واردات کالاهای ایرانی به عراق، با حساسیت بیشتری همراه شده است. گروهی از کارشناسان بر این باور هستند که ایران میتواند با قطع یا محدودکردن صادرات گاز شرایط را برای عبور از بحران گاز با توجه به موردحمله قرار گرفتن پالایشگاههای ایران هموار کند. اما برخی از دیگر تحلیلگران تبعیت ایران از قراردادهای بینالمللی منعقده بین کشورها را مانع اصلی قطع صادرات میدانند.
صادرات گاز
مصطفی نخعی، نماینده مجلس، در گفتوگو با «آرمان ملی» درباره ادامه صادرات گاز ایران به عراق و ترکیه با وجود شرایط موجود در کشور، اظهار کرد: صادرات گاز ایران متوقف نشده است و همچنان ادامه دارد. به گفته او، ایران در زمینه صادرات گاز دارای قراردادهایی است که نمیتواند به سادگی آنها را نادیده بگیرد و بر اساس تعهدات موجود، باید به صادرات خود ادامه دهد. نخعی با اشاره به شرایط ایجادشده در روابط ایران و عراق و محدودیتهایی که اخیراً در حوزههای مختلف اعمال شده است، تأکید کرد: این مسائل به معنای متوقفشدن تعهدات ایران در زمینه صادرات گاز نیست. به بیان دیگر، حتی در شرایطی که محدودیتهایی در روابط و مناسبات دو کشور ایجاد شده، قراردادهای موجود در حوزه گاز همچنان برای ایران تعهدآور است و کشور باید بر اساس آنها عمل کند.
ناترازی و تعهدات قراردادی
این نماینده مجلس در پاسخ به این پرسش که آیا ایران میتواند با توجه به شرایط داخلی و احتمال تشدید ناترازی گاز، میزان صادرات خود را کاهش دهد یا در حجم صادرات نوسان ایجاد کند، گفت: صادرات گاز تابع تعهدات موجود است و ایران نمیتواند صرفاً بر اساس شرایط مقطعی داخلی، از اجرای قراردادهای خود فاصله بگیرد. این موضوع در شرایطی مطرح میشود که مسأله تأمین گاز در داخل کشور، بهویژه در ماههای سرد سال، همچنان یکی از چالشهای اصلی بخش انرژی است. در سالهای گذشته نیز همزمان با افزایش مصرف گاز در بخش خانگی، محدودیت منابع و فشار بر شبکه تأمین، موضوع صادرات گاز در مقاطع مختلف محل بحث بوده است. اکنون نیز با توجه به پیشبینی سرمای پیشرو، نگرانیهایی درباره تأمین گاز برخی مناطق کشور، بهخصوص مناطق شمالی، مطرح شده است.
عامل اصلی ناترازی گاز
نخعی با اشاره به همین شرایط، ادامه صادرات گاز را در چارچوب تعهدات ایران مورد توجه قرار داد و گفت حجم گاز صادراتی در مقایسه با حجم کلی گاز توزیعی در کشور، رقم قابلتوجهی نیست. از نگاه او، بنابراین نمیتوان صادرات گاز را به عنوان عامل اصلی ایجادکننده ناترازی داخلی در نظر گرفت و تصمیمگیری درباره صادرات باید در چارچوب کلی منابع و مصارف گاز کشور انجام شود. او ادامه داد: در واقع قرار گرفتن سیاست صادرات گاز میان دو ملاحظه همزمان است؛ از یک طرف، ایران برای حفظ تعهدات قراردادی خود در قبال مشتریان خارجی ناچار به ادامه صادرات است و از طرف دیگر، باید نیاز داخلی را نیز در شرایط افزایش مصرف و احتمال تشدید سرما تأمین کند. به همین دلیل، مسأله صرفاً انتخاب میان «صادرات» یا «مصرف داخلی» نیست، بلکه به چگونگی مدیریت منابع موجود و تعهدات پیشین کشور بازمیگردد. عضو کمیسیون انرژی ادامه داد: ادامه صادرات گاز ایران به عراق و ترکیه، با وجود ناترازی داخلی، در درجه نخست ناشی از تعهدات قراردادی و همچنین اهمیت درآمدهای حاصل از صادرات است. در مقابل، نگرانی درباره تأمین گاز در داخل نیز همچنان پابرجاست و با نزدیکشدن به فصل سرد، اهمیت بیشتری پیدا میکند. بنابراین، مسئله اصلی نه صرفاً توقف یا ادامه صادرات، بلکه نحوه مدیریت همزمان تعهدات خارجی و نیاز داخلی کشور است؛ بهویژه در شرایطی که افزایش مصرف زمستانی میتواند فشار بیشتری بر شبکه گاز کشور وارد کند.
درآمدها و تعهدات صادراتی
بر اساس این گزارش؛ بسیاری از تحلیلگران بر این باورهستند که صادرات گاز برای ایران تنها یک رابطه تجاری با کشورهای همسایه نیست و از نظر تأمین منابع ارزی نیز اهمیت دارد. با توجه به محدودیتهایی که در مسیر درآمدهای ارزی کشور وجود دارد، صادرات انرژی یکی از مسیرهای تأمین درآمد محسوب میشود و در همین چارچوب، ادامه صادرات گاز میتواند برای کشور اهمیت داشته باشد. با این حال، مسأله اصلی در شرایط فعلی این است که ناترازی گاز در داخل کشور، همزمان با تعهدات صادراتی، نیازمند مدیریت دقیقتر عرضه و مصرف است. اگر در ماههای سرد سال مصرف داخلی افزایش پیدا کند، فشار بر شبکه گازرسانی نیز بیشتر خواهد شد و در چنین شرایطی، نحوه مدیریت منابع اهمیت بیشتری پیدا میکند.
زمستان و آزمون تأمین گاز
بر اساس این گزارش با توجه به اظهارات مصطفی نخعی، به نظر میرسد که راهکار مورد نظر این نیست که ایران در برابر نخستین نشانههای افزایش مصرف داخلی، صادرات خود را متوقف کند، چراکه قراردادهای صادراتی برای کشور تعهد ایجاد کردهاند. از طرفی، با توجه به اینکه حجم صادرات در مقایسه با کل گاز توزیعی کشور رقم تعیینکنندهای نیست، نمیتوان صرفاً با کاهش صادرات، مسأله ناترازی را حلشده تلقی کرد. بنابراین، چالش اصلی به نقطهای بازمیگردد که طی سالهای گذشته نیز بارها مورد بحث قرار گرفته است؛ فاصله میان میزان تولید و میزان مصرف گاز در داخل کشور. در شرایطی که مصرف بخش خانگی در فصل سرد افزایش پیدا میکند، هرگونه فشار بر تولید یا محدودیت در تأمین میتواند خود را در شبکه توزیع نشان دهد. در چنین شرایطی، صادرات گاز نیز در کنار تأمین نیاز داخلی باید مدیریت شود، اما بر اساس اظهارات نخعی، این مدیریت به معنای نادیدهگرفتن قراردادهای موجود نیست.
توازن بین مصرف و صادرات
به اعتقاد صاحبنظران؛ نگرانی درباره احتمال بروز محدودیت گاز در برخی مناطق کشور در زمستان، مسألهای جدا از تعهدات صادراتی نیست، اما نمیتوان تمام فشار موجود بر شبکه گاز را به صادرات نسبت داد. آنچه نماینده مجلس بر آن تأکید دارد این است که حجم صادرات نسبت به کل توزیع گاز کشور، آن اندازه نیست که بتوان تمام مشکل ناترازی را به آن مرتبط کرد. در عین حال، شرایط پیشرو ضرورت برنامهریزی برای مدیریت مصرف و تأمین پایدار گاز را بیشتر میکند. اگر سرمای پیشرو موجب افزایش مصرف شود، کشور باید بتواند میان نیاز بخش خانگی، صنایع و تعهدات صادراتی خود توازن ایجاد کند؛ توازنی که بدون مدیریت منابع موجود و کنترل مصرف، دشوار خواهد بود.
