قیمت بنزین و یک سوال مهم

امید علی‌بابایی، فعال رسانه نوشت: بنزین فقط هزینه سوخت خودرو‌های شخصی نیست. کامیون، تاکسی، وانت، ماشین‌آلات و بخش بزرگی از شبکه حمل‌ونقل کالا و خدمات به سوخت وابسته‌اند. وقتی قیمت بنزین بالا می‌رود، تولیدکننده و توزیع‌کننده، افزایش هزینه حمل‌ونقل را در قیمت محصول خود لحاظ می‌کنند. از آن مهم‌تر، قیمت بنزین در اقتصاد ایران یک قیمت بسیار محسوس و قابل مشاهده است.

افزایش آن می‌تواند انتظارات تورمی ایجاد کند و حتی پیش از آنکه تمام آثار مستقیم افزایش هزینه سوخت در حساب‌های بنگاه‌ها ظاهر شود، فروشندگان و تولیدکنندگان را به افزایش قیمت سایر کالا‌ها و خدمات سوق می‌دهد. به همین دلیل، اثر افزایش قیمت بنزین بر شاخص‌های روزمره اقتصادی و تجربه واقعی مردم ممکن است صرفاً با محاسبه سهم مستقیم سوخت در هزینه تولید یا سبد خانوار توضیح داده نشود.

 به بیان دیگر، ممکن است یک محاسبه حسابداری بگوید افزایش قیمت بنزین باید تنها مقدار محدودی بر قیمت یک کالا اثر بگذارد، اما در اقتصاد واقعی، زنجیره حمل‌ونقل، انتظارات تورمی و رفتار تولیدکنندگان و فروشندگان باعث می‌شود اثر نهایی گسترده‌تر شود. این همان فاصله‌ای است که گاهی میان محاسبه روی کاغذ و اقتصاد در زندگی روزمره دیده می‌شود.

بنزین ارزان نیز البته بدون هزینه نیست؛ قیمت بسیار پایین می‌تواند مصرف بی‌رویه، قاچاق، اتلاف انرژی، آلودگی و فشار بر منابع عمومی ایجاد کند؛ بنابراین اصلاح قیمت انرژی می‌تواند ضروری باشد، اما اصلاح قیمت با جهانی کردن قیمت یکی نیست. اگر درآمد مردم ایران با درآمد کشور‌های ثروتمند برابر نیست، نمی‌توان انتظار داشت توان پرداخت آنها نیز برابر باشد.

اگر ساختار هزینه تولید در ایران با کشور‌های توسعه‌یافته یکسان نیست، نمی‌توان هزینه تولید داخلی را نیز یکسان فرض کرد. اگر ایران تحت تحریم است، نمی‌توان درآمد صادراتی بالقوه را بدون در نظر گرفتن هزینه و ریسک صادرات، درآمد قطعی دانست و اگر بنزین یک کالای راهبردی است، نمی‌توان تنظیم بازار داخلی و آثار تورمی آن را صرفاً فدای یک محاسبه ساده سود ناشی از صادرات کرد.

 در نهایت، شاید سؤال اصلی باید این باشد که با توجه به درآمد مردم، قدرت خرید، هزینه واقعی تولید، ارزش منابع نفتی، هزینه‌فرصت صادرات، شرایط تحریم، آثار تورمی و وضعیت بازار داخلی، قیمت اقتصادی و اجتماعی بنزین در ایران چقدر است؟ پاسخ این سؤال یک عدد ثابت و مطلق نیست.

 با تغییر درآمد مردم، هزینه تولید، نرخ تورم، وضعیت صادرات و واردات و شرایط بازار، قیمت مناسب نیز می‌تواند تغییر کند. اما یک اصل منطقی و مشخص در این میان وجود دارد؛ بنزین را نمی‌توان فقط با قیمت جهانی سنجید؛ باید آن را با جیب مردم، هزینه تولید و واقعیت اقتصادی ایران سنجید. قیمت عادلانه بنزین نه الزاماً قیمت فعلی است و نه الزاماً قیمت جهانی. قیمت عادلانه، قیمتی است که هم ارزش اقتصادی انرژی را ببیند و هم توان اقتصادی جامعه‌ای را که قرار است هزینه آن را بپردازد، مدنظر داشته باشد.