کمبود سوخت یا ناکارآمدی؟
تصور ایستادن در صفهای طولانی در گرمای تابستان در بندرعباس بسیار دشوار است. در حالی که نشانههای کمبود سوخت دیده نمیشود، در حالی که در تمام نقاط کشور بدون صفهای طولانی مردم بنزین مورد نیاز را تهیه میکنند، صفهای طولانی مقابل جایگاههای سوخت در استان هرمزگان بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که آیا کشور با کمبود واقعی بنزین مواجه شده یا آنچه مردم در پمپبنزینها تجربه میکنند، بیش از آنکه ناشی از نبود سوخت باشد، نتیجه اختلال در شبکه توزیع و مدیریت عرضه است؟ پاسخ به این پرسش اهمیت زیادی دارد؛ زیرا صف طولانی به خودی خود نمیتواند ثابت کند که بنزین در کشور وجود ندارد و در عین حال بین کمبود بنزین و ناتوانی در رساندن بنزین به مصرفکننده، تفاوت مهمی وجود دارد. ممکن است در انبارهای نفت یک استان مقدار قابل توجهی بنزین وجود داشته باشد، اما به دلیل اختلال در حملونقل، کاهش تعداد جایگاههای فعال، محدودیت کارتهای سوخت، کاهش ظرفیت نازلها یا توزیع نامناسب، این بنزین به موقع به جایگاهها نرسد. برای شهروندی که ساعتها در صف ایستاده، تفاوت این دو چندان محسوس نیست؛ اما از نظر سیاستگذاری، این دو مسئله راهحلهای کاملاً متفاوتی دارند.
افزایش جایگاهها
اقداماتی که مسئولان هرمزگان در روزهای اخیر انجام دادهاند، خود نشانهای مهم برای فهم مسئله است. استانداری از فعال شدن شش جایگاه جدید عرضه بنزین آزاد با فعالیت شبانهروزی خبر داده و همزمان اقداماتی مانند رفع محدودیت برخی کارتهای سوخت، استفاده از خودروهای سیار سوخترسان و افزایش ظرفیت عرضه را در دستور کار قرار داده است. مجموعه این اقدامات نشان میدهد که دستکم بخشی از مشکل، در سطح توزیع و ظرفیت عرضه در جایگاهها دیده شده است. در بین شهروندان افرادی هستند که میگویند برای دریافت سهمیه ۲۰ لیتری بنزین باید بیش از دو ساعت در صف بمانند، اما همین سهمیه محدود نیز همیشه تضمینشده نیست و ممکن است پیش از رسیدن نوبت، موجودی جایگاه پایان یابد. اگر مسئله صرفاً کمبود مطلق بنزین بود، افزودن چند جایگاه جدید به تنهایی نمیتوانست مشکل را حل کند. زیرا جایگاه جدید نیز برای فعالیت خود به همان شبکه تأمین و حمل بنزین وابسته است. اما اگر بنزین در شبکه وجود داشته باشد و مشکل در گلوگاههای توزیع باشد، افزایش تعداد جایگاههای فعال، افزایش ساعات کار و استفاده از سوخترسانهای سیار میتواند صفها را کاهش دهد.
دو مشکل همزمان
نباید از این مسأله نتیجه گرفت که در سطح ملی هیچ ناترازی میان تولید و مصرف بنزین وجود ندارد. ایران سالهاست با مشکل رشد مصرف سوخت، محدودیت ظرفیت پالایش، قاچاق سوخت و فشار بر شبکه توزیع روبهرو است؛ بنابراین ممکن است دو مشکل همزمان وجود داشته باشد: از یکسو ناترازی ساختاری تولید و مصرف در سطح کشور و از سوی دیگر ضعف مدیریت و توزیع در یک استان خاص. در چنین شرایطی، یک اختلال کوچک در حملونقل یا عرضه میتواند خود را به صورت صفهای بسیار طولانی نشان دهد. هرمزگان نیز شرایطی متفاوت از بسیاری از استانها دارد. موقعیت بندری، تردد جادهای، فعالیتهای اقتصادی، جزایر و جمعیت شناور، نیازهای سوختی استان را پیچیدهتر میکند؛ بنابراین شبکه جایگاهها و توزیع سوخت باید متناسب با این ویژگیها طراحی شود. اگر ظرفیت عرضه با میزان واقعی تقاضا هماهنگ نباشد، حتی موجودی مناسب در مخازن نیز نمیتواند مانع شکلگیری صف شود.
چند شاخص مهم
از این رو، برای تشخیص دقیق علت صفها، به جای تکیه بر تصاویر پمپبنزینها یا اظهارات کلی، باید چند شاخص مشخص منتشر شود: میزان موجودی بنزین در مخازن استان، حجم ورودی روزانه بنزین به هرمزگان، میزان مصرف روزانه و تعداد جایگاههای فعال. مقایسه این ارقام میتواند نشان دهد که مشکل اصلی در کدام نقطه قرار دارد. اگر موجودی و ورودی بنزین مناسب باشد، اما تعداد جایگاههای فعال یا ظرفیت عرضه آنها پاسخگوی تقاضا نباشد، مسأله بیش از آنکه «کمبود بنزین» باشد، بحران مدیریت توزیع است. اگر ورودی بنزین به استان کاهش محسوسی پیدا کرده و موجودی مخازن نیز پایین باشد، آن وقت باید از کمبود واقعی یا دستکم کمبود مقطعی سخن گفت. صفهای طولانی هرمزگان را نباید به سرعت به معنای خالی شدن ذخایر بنزین کشور تعبیر کرد. آنچه تاکنون از اقدامات مسئولان برمیآید، وجود اختلال در زنجیره عرضه و توزیع را جدیتر میکند؛ اما برای داوری قطعی، انتشار دادههای واقعی درباره موجودی، ورودی و مصرف ضروری است. صف بنزین فقط یک مشکل روزمره نیست؛ صف طولانی نشانهای از عملکرد یک زنجیره است. اگر سوخت وجود داشته باشد، اما به موقع به مصرفکننده نرسد، مشکل در مدیریت زنجیره است. اگر سوخت کافی وجود نداشته باشد، مشکل ساختاریتر است؛ و اگر هیچکدام از این دادهها منتشر نشود، جای شایعه و نگرانی عمومی همچنان خالی نخواهد ماند. به نظر میرسد این مشکل باید هرچه زودتر رفع شود. استان هرمزگان در سالهای اخیر با موضوع قاچاق سوخت گره خورده است. ادامه داشتن این وضعیت گمانهزنیها را در این باره بیشتر خواهد کرد.
