سه ضلع بحرانی صنعت خودروی ایران

کارشناسان معتقدند؛ وعده‌های پرتکرار بدون عمل خودروسازان، اُفت کیفیت محصولات، هزینه‌های سنگین تعمیر و خدمات پس از فروش و کاهش اعتماد عمومی از جمله دلایلی است که تمایل برای خرید و یا سرمایه‌گذاری در این حوزه را کاهش داده است. اعتراض چندی پیش تعداد زیادی از خریداران خودرو شاهین نسبت به تاخیر سه ساله در تحویل این خودرو به آنها نمونه‌ای از اعتراضات فراوان در این باره است پارادوکس‌های فراوانی را درباره اعلام ثبت نام مجدد فروش محصولات خودرو‌های داخلی ایجاد کرده است. 

انتظار فرسایشی 

به گزارش «آرمان ملی»، در شرایطی که بازار خودرو همچنان با کمبود عرضه، افزایش قیمت و کاهش قدرت خرید خانوار‌ها دست و پنجه نرم می‌کند، انتظار طبیعی مصرف‌کنندگان آن است که هرگونه افزایش قیمت، دست‌کم با بهبود کیفیت، افزایش سرعت تولید و پایبندی به تعهدات همراه باشد. اما آنچه امروز بسیاری از مشتریان تجربه می‌کنند، تصویری متفاوت از این انتظار است. هزاران نفر سال‌هاست که در انتظار تحویل خودرو‌های ثبت‌نامی خود هستند و برخی از آنان، به‌ویژه خریداران خودروی شاهین، معتقدند وعده‌هایی که قرار بود در مدت کوتاهی عملی شود، اکنون به انتظاری فرسایشی تبدیل شده است. از طرفی، اعتراض‌ها تنها به زمان تحویل محدود نیست، بلکه بسیاری از مالکان خودرو‌های داخلی از کیفیت پایین برخی محصولات، مراجعات مکرر به نمایندگی‌ها در همان ماه‌های نخست استفاده و هزینه‌های تحمیلی ناشی از نقص‌های فنی گلایه دارند. این وضعیت باعث شده است که افزایش دوباره قیمت خودرو، بدون مشاهده تغییر محسوس در کیفیت و خدمات، برای افکار عمومی قابل پذیرش نباشد. از این رو، این پرسش بیش از هر زمان دیگری مطرح است که آیا افزایش قیمت، بدون اصلاح ساختار تولید، ارتقای کیفیت و عمل به تعهدات، می‌تواند گرهی از مشکلات صنعت خودرو باز کند یا فقط بر حجم نارضایتی مصرف‌کنندگان خواهد افزود؟

سه ضلع بحران خودرو

به گفته کارشناسان؛ صنعت خودروی ایران سال‌هاست در چالش بزرگ گرفتار شده است که شامل افزایش مستمر هزینه‌های تولید، قیمت‌گذاری عجیب غاریب و نارضایتی گسترده مصرف‌کنندگان می‌شود و در این میان، دو خودروساز بزرگ کشور همواره تأکید کرده‌اند که رشد هزینه مواد اولیه، دستمزد، انرژی و قطعات، ادامه تولید را با دشواری روبه‌رو کرده و اصلاح قیمت‌ها اجتناب‌ناپذیر است، اما در سوی دیگر ماجرا، مصرف‌کنندگان می‌گویند افزایش قیمت زمانی قابل قبول است که محصولی باکیفیت‌تر، خدمات مناسب‌تر و تحویل به‌موقع دریافت کنند؛ موضوعی که به اعتقاد بسیاری از آنان هنوز محقق نشده است. اعلام احتمال افزایش دوباره قیمت محصولات سایپا، در حالی صورت گرفته که هنوز بخش قابل توجهی از تعهدات گذشته این شرکت تعیین تکلیف نشده است. خریدارانی که با امید به دریافت خودرو در موعد مقرر اقدام به ثبت‌نام کرده بودند، اکنون خود را در شرایطی می‌بینند که نه امکان استفاده از سرمایه خود را داشته‌اند و نه خودرویی تحویل گرفته‌اند. طولانی شدن زمان انتظار، بسیاری از برنامه‌های مالی و خانوادگی این افراد را نیز تحت تأثیر قرار داده است. از این رو این افراد معتقدند؛ در حقیقت خودروسازان تبدیل به بانک سرمایه‌های آنها و متضرر شدن آنها تبدیل شده است و کسی نیز پاسخگوی این مشکلات نیست. 

شاهین، ضعف در وعده و کیفیت

در میان خودرو‌های مختلف، نام شاهین بیش از سایر محصولات در اعتراضات مردمی دیده می‌شود. بسیاری از متقاضیان این خودرو می‌گویند مدت انتظار برای تحویل، بسیار فراتر از وعده‌های اولیه شده و اطلاع‌رسانی درباره زمان دقیق تحویل نیز شفاف نیست. همین موضوع باعث شده شبکه‌های اجتماعی، تجمع‌های اعتراضی و مراجعات متعدد به سامانه‌های پاسخگویی شرکت، مملو از گلایه مشتریانی باشد که احساس می‌کنند سرمایه آنان برای مدت طولانی در اختیار خودروساز قرار گرفته، بدون آنکه سودی دریافت کنند یا زمان مشخصی برای ایفای تعهدات اعلام شود. از جمله انتقاد‌های مطرح شده از سوی خریداران، همین موضوع است، به گفته این افراد؛ شرکت‌های خودروساز عملاً از منابع مالی مردم برای تأمین نقدینگی استفاده می‌کنند و هزاران میلیارد تومان از محل پیش‌پرداخت مشتریان در اختیار شرکت قرار می‌گیرد، اما خودرو با تأخیر‌های طولانی تحویل می‌شود، این سرمایه به نوعی به منبع تأمین مالی بدون هزینه برای خودروساز تبدیل شده است؛ در حالی که ارزش واقعی پول مردم در اثر تورم کاهش یافته و زیان ناشی از این کاهش، مستقیماً متوجه خریداران است. 

هزینه‌های بالای نقص فنی

کارشناسان اقتصادی نیز معتقدند طولانی شدن فاصله میان دریافت وجه و تحویل کالا، در اقتصادی با تورم بالا، هزینه سنگینی را به مصرف‌کننده تحمیل می‌کند. در چنین شرایطی، حتی اگر قیمت قرارداد ثابت بماند، قدرت خرید پول پرداخت‌شده به مرور زمان کاهش پیدا می‌کند و خریدار فرصت استفاده از سرمایه خود را نیز از دست می‌دهد. از طرف دیگر، کیفیت محصولات همچنان یکی از اصلی‌ترین محور‌های انتقاد نسبت به صنعت خودرو است. بسیاری از مالکان خودرو‌های داخلی می‌گویند هنوز مدت زیادی از تحویل خودرو نگذشته که ناچار به مراجعه به نمایندگی‌های خدمات پس از فروش می‌شوند. ایراد‌های فنی، مشکلات برقی، نقص در برخی قطعات و مراجعات مکرر به تعمیرگاه‌ها، تجربه‌ای است که بار‌ها از سوی مصرف‌کنندگان مطرح شده است. در خصوص خودروی شاهین نیز بخشی از مالکان چنین تجربه‌ای را روایت می‌کنند. آنها معتقدند؛ انتظار داشتند خودرویی که با عنوان محصولی جدیدتر وارد بازار شده، کیفیتی بالاتر از محصولات قدیمی داشته باشد، اما مراجعات زودهنگام به تعمیرگاه‌ها، هزینه‌های زمانی و نگرانی از خرابی‌های مکرر، رضایت آنان را کاهش داده است. 

دلایلی برای کیفیت نامطلوب

 همچنین برخی کارشناسان و حتی تعدادی از افراد آشنا با روند تولید در صنعت خودرو، بخشی از مشکلات کیفی را ناشی از فشار بالای تولید می‌دانند. به گفته آنان، خودروسازان از یکسو با انبوه تعهدات معوق مواجه هستند و از سوی دیگر برای افزایش عرضه به بازار تحت فشار قرار دارند. این وضعیت موجب می‌شود خطوط تولید با حداکثر ظرفیت فعالیت کنند؛ شرایطی که اگر با تأمین مناسب قطعات، کنترل دقیق کیفیت و زمان کافی برای آزمون محصولات همراه نباشد، احتمال بروز ایراد‌های کیفی را افزایش می‌دهد. هرچند از نگاه بسیاری از مصرف‌کنندگان، نمی‌تواند توجیه مناسبی برای مشکلات موجود باشد. چون آنها معتقدند؛ خریدار نباید هزینه ضعف مدیریت، کمبود قطعه یا مشکلات تولید را بپردازد. از دید مشتری، آنچه اهمیت دارد دریافت خودرویی سالم، باکیفیت و در زمان وعده داده شده است. کارشناسان صنعت خودرو نیز تأکید می‌کنند که اعتماد، مهم‌ترین سرمایه هر بنگاه اقتصادی است. هنگامی که فاصله میان وعده و عملکرد افزایش پیدا کند، اعتماد عمومی نیز آسیب می‌بیند. بازسازی این اعتماد، تنها با افزایش قیمت یا تبلیغات امکان‌پذیر نیست، بلکه نیازمند شفافیت، پاسخگویی و پایبندی عملی به تعهدات است. 

بهانه‌های گرانی خودرو
در سال‌های اخیر بار‌ها اعلام شده که افزایش قیمت خودرو با هدف جبران هزینه‌های تولید، افزایش تیراژ و بهبود کیفیت انجام می‌شود. اما پرسشی که همچنان در افکار عمومی باقی مانده این است که چرا با وجود چندین مرحله اصلاح قیمت، همچنان مشکلات مربوط به کیفیت، تحویل و خدمات پس از فروش ادامه دارد. اگر منابع مالی جدید وارد شرکت‌ها شده، این منابع دقیقاً صرف چه بخش‌هایی شده و چه تأثیری بر رضایت مشتریان داشته است؟ برخی کارشناسان معتقدند صنعت خودرو بیش از آنکه به افزایش قیمت نیاز داشته باشد، به اصلاح ساختار مدیریتی، کاهش هزینه‌های سربار، افزایش بهره‌وری، توسعه فناوری، رقابت‌پذیری و ارتقای نظام کنترل کیفیت نیازمند است. به باور آنان، تا زمانی که این اصلاحات انجام نشود، افزایش قیمت به تنهایی نمی‌تواند مشکلات ریشه‌ای را برطرف کند. فعالان حوزه حقوق مصرف‌کنندگان بر لزوم نظارت جدی‌تر دستگاه‌های مسئول تأکید دارند. آنان معتقدند شرکت‌هایی که از مردم پیش‌پرداخت دریافت می‌کنند، باید در قبال زمان تحویل، کیفیت محصول و جبران خسارت ناشی از تأخیر، مسئولیت‌پذیر باشند. همچنین اطلاع‌رسانی شفاف درباره وضعیت تولید و زمان دقیق تحویل، می‌تواند بخشی از نگرانی مشتریان را کاهش دهد. 

بازسازی اعتماد از دست رفته
واقعیت آن است که صنعت خودرو امروز بیش از هر زمان دیگری به بازسازی اعتماد عمومی نیاز دارد. اعتماد، تنها با انتشار اطلاعیه‌های افزایش قیمت یا وعده‌های جدید ایجاد نمی‌شود؛ بلکه زمانی شکل می‌گیرد که مشتری احساس کند حقوق او محترم شمرده می‌شود، تعهدات در موعد مقرر اجرا می‌شود و کیفیت محصول متناسب با هزینه‌ای است که پرداخت کرده است. در شرایطی که خودرو برای بسیاری از خانواده‌ها یک کالای سرمایه‌ای و حاصل سال‌ها پس‌انداز است، هرگونه تأخیر، افت کیفیت یا افزایش قیمت بدون بهبود عملکرد، مستقیماً بر معیشت و اعتماد مردم اثر می‌گذارد. از همین رو انتظار می‌رود سیاست‌گذاران، نهاد‌های نظارتی و خودروسازان، پیش از هر تصمیم جدید درباره قیمت، پاسخ روشنی به مطالبات انباشته مشتریان بدهند؛ مطالباتی که از تحویل به‌موقع آغاز می‌شود، به کیفیت مناسب می‌رسد و در نهایت به احترام به حقوق مصرف‌کننده ختم خواهد شد. شاید تنها در چنین شرایطی بتوان امیدوار بود که فاصله ایجاد شده میان خودروساز و مشتری، که طی سال‌های گذشته عمیق‌تر شده است، بار دیگر به اعتماد و رضایت متقابل تبدیل شود.