سرگردانی در داروخانه‌ها

 متصدی داروخانه توصیه می‌کند که قرص را نصف کنند و به دوز مورد نظر برسانند، اما قرص خط‌دار نیست و نصف کردن آن خاصیت دارویی را کاهش می‌دهد. دکتر داروساز می‌گوید همینکه این چند ورق پیدا شده خدا را شکر کن و به همین ترتیب استفاده کن، چاره‌ای نیست. صاحبان نسخه‌های اعصاب و روان این روز‌ها در میان داروخانه‌های شهر سرگردان هستند. دارو‌ها به سختی جور می‌شود؛ برای هر قلم به چند داروخانه سر می‌زنند تا یک نسخه را به صورت کامل تهیه کنند. کلونازپام، سرترالین، هالوپریدول نیم، الپرازولام نیم، لووسر، ریسپریدون، کلردیاز پوکساید، کلومیپرامین و تری فلوئوپرازین بخشی از مهمترین دارو‌های اعصاب و روان هستند که تولید آنها در ماه‌های اخیر با کمبود‌های جدی مواجه است. 

سه لایه بحران کمبود دارو

بحران کمبود دارو‌های اعصاب و روان در چند دسته قابل تفکیک و بررسی هستند. از کمبود ارز گرفته تا چانه‌زنی بر سر قیمت‎ها و ریسک‌های متاثر از محاصره دریایی مهمترین عوامل تاثیرگذار بر نبود این دارو‌ها هستند. مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو علت کمبود این دارو‌ها را ناشی از تاخیر در تخصیص ارز دارو اعلام کرده است که از ماه‌ها قبل هم درباره این موضوع به مسئولان هشدار‌های لازم داده شده بود. به گفته او بخشی از مشکل نیز به مسائل مرتبط با تامین این دارو‌ها از کشور هند برمی‌گردد و تا زمانی که موانع وجود داشته باشد، حل کامل کمبود‌ها با دشواری همراه خواهد بود. هند یکی از بزرگترین تامین کنندگان دارویی ایران بوده است و در سال ۲۰۲۵ صادرات دارو از این کشور به ایران نسبت به مدت مشابه سال قبل ۷۰ درصد افزایش پیدا کرد. با این حال در پی تحریم‌های آمریکا و جنگ اخیر میان ایران، آمریکا و اسرائیل موانع جدی بر سر راه این تجارت به وجود آمد. یک رسانه هندی در ماه آوریل گزارش کرد ایران ۴۰ تن داروی خریداری شده از محل کمک‌های مردمی از هند خریداری کرد، اما قادر به ارسال آنها به کشور نیست. هواپیمایی که قرار بود این دارو‌ها را به ایران بیاورد در اثر حمله به فرودگاه مشهد آسیب دید. مشکلات ارزی مربوط به تامین دارو‌های اعصاب و روان نیز ناشی از بحرانی بزرگ است که ریشه در عوامل متعددی از جمله سیاست‌های ارزی، تحریم‎‌ها و ناکارآمدی‌های داخلی دارد. با وجود آنکه دولت قول داد تا دارو و تجهیزات پزشکی با ارز ۲۸۵۰۰ تومانی تامین شوند، اما واقعیت بازار چیز دیگری را نشان می‌دهد. بنابر اعلام علی جعفریان، جانشین و مشاور عالی وزیر بهداشت، حدود ۷۰درصد قیمت دارو تابع تورم و نرخ ارز آزاد و ۳۰درصد هم به ارز ترجیحی وابسته است؛ به همین دلیل تغییرات ارزی، اثر مستقیمی بر قیمت دارو دارد.

 زنجیره اختلالات

با این حال، همین سهم اندک نیز تاثیر خود را در توقف تولید که به گفته رئیس سازمان غذا و دارو هشدار آن از قبل داده شده بود گذاشت. به گفته وحید محلاتی، دبیر انجمن صنعت پخش دارو ارز دارو در ۹ ماه نخست سال گذشته تخصیص پیدا نکرد و به همین دلیل، شرکت‌ها نمی‌توانستند دارو و مواد اولیه مرتبط را وارد کنند. وقفه‌ای که ابتدا واردات را دچار اختلال کرد و بعد تاثیر خود را بر روی تولید داخلی گذاشت. تداوم این بحران در سالی که ایران در دو جنگ درگیر شد، اکنون شبکه عرضه و تقاضای دارو را به شدت دچار اختلال کرده است. نتیجه، سرگردانی بیماران میان قفسه‌های خالی داروخانه‌هاست. در پشت پیشخوان‌ها نیز دارو‌های اعصاب و روان جای خود را به مکمل‌های غذایی داده‌اند. سیاستی که از آن با عنوان سیاست «سبدفروشی» یاد می‌شود. در این شیوه شرکت‌ها سهمیه دارو‌های حیاتی و پرتقاضا را مشروط به خرید اقلام غیرضروری یا مکمل‌های کم‌تقاضا می‌کنند. یعنی اگر داروخانه بخواهد چند جعبه از یک داروی حیاتی بگیرد، باید در کنار آن مقدار زیادی مکمل یا دارو‌های کم‌کاربرد را هم بخرد علاوه بر مشکلاتی که در زمینه تامین مواد اولیه دارو وجود دارد، مشکل بسته‌بندی نیز بحران را تشدید کرده است. به گفته امیرهومن محمدی، نایب‌رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان صنعت چاپ و بسته‌بندی کشور در بعضی موارد کمبود‌ها به حدی است که تولیدکنندگان اساساً امکان تولید محصول را از دست می‌دهند. برای مثال PVC یکی از نمونه‌های جدی این بحران است و برخی تولیدکنندگان مجبور به تامین مواد اولیه از بازار‌های خارجی شده‌اند. به گفته او وضعیت حمل‌ونقل دریایی نیز در تشدید چالش‌ها بی‌تاثیر نبوده است، در حالی که انتقال یک کانتینر ۴۰ فوت از مسیر دریایی حدود سه هزار دلار هزینه داشت، اما اکنون این رقم به حدود ۱۰ تا ۱۲ هزار دلار رسیده است که تاثیر خود را بر قیمت تمام شده دارو می‌گذارد. 

زندگی بیماران اعصاب و روان

قطع ناگهانی دارو‌های اعصاب و روان عواقبی دارد که هادی اخوت‌پور، رئیس شورای عالی داروخانه‌های ایران از آن با عنوان وضعیت «حیات یا مرگ» یاد می‌کند. به گفته او دارو‌های اعصاب و روان یک تفاوت اصلی با دیگر دارو‌ها دارند و بیمار به راحتی نمی‌تواند برند دارویی‌اش را عوض کند چرا که این تغییر منجر به ایجاد شوک درمانی می‌شود و تمام دستاورد‌های ماه‌ها درمان را به باد خواهد داد، بیمار یا به نقطه صفر باز می‎‌گردد و یا حتی ممکن است حالش بدتر شود. رئیس شورای عالی داروخانه‌های ایران این نوید را داده است که وضعیت دارو‌های اعصاب و روان روبه بهبود است، اما توزیع همچنان مشکل دارد: «ممکن است وضعیت تولید دارو بهبود یافته باشد، اما به دلیل سیاست‌های توزیع، همه داروخانه‌ها سهمیه کافی دریافت نمی‌کنند. در نتیجه، بیمار ناچار است به ۱۰ یا ۲۰ داروخانه مراجعه کند و شاید در داروخانه بیست‌ویکم که از نظر مالی قوی‌تر است و توانسته با پرداخت نقدی و پذیرش سبدفروشی مقدار بیشتری خریداری کند، دارو را پیدا کند. این وضعیت باعث افزایش نارضایتی و سرگردانی بیماران می‌شود.» زنی که جست‌و‌جو برای خرید داروی کلومیپرامین را از شرق تهران شروع کرده بود، در داروخانه‌ای در غرب تهران به چند ورق از آن رسید. نگران بیماری است که بیش از مشکل قلبی که با آن دست و پنجه نرم می‌کند، دغدغه دارو‌های اعصاب و روانش را دارد. می‌گوید بخشی از بیماری وی به دلیل اضطراب نبود دارو کنترل نمی‌شود و امید به بهبود بازاری دارد که معلوم نیست بیمار در کجای زنجیره کمبود‌های آن قرار دارد.